“Një kohë pa kohë” roman

Libri “Një kohë pa kohë“ është romani i fundit i autorit Luan Rama pas tre romaneve të para tê tij: “Santi Quaranta“, “Camera obscura-Origjina e botës“ dhe “Burri qê donte tê vdiste“. Siç shkruhet dhe në hyrje tê romanit, janê tre romane në një“, tri ngjarje romaneske të lidhura me perceptimin e kohês dhe relativitetin e saj. Ja çfarê shkruhet në prologun e romanit:

“Në njëfarë mënyre koha sot është e përcaktuar. Eshtë një kohë e botës, e lëvizjes së yjeve, e sistemeve qiellore, një kohë e zhvillimit, e jetës, e ripërtëritjes. Lëvizje në kohë, ngjarje në kohë, e megjithatë në botën e shpirtërave duket se kjo kohë me një drejtim të caktuar jeton në një gjendje tjetër, jo fizike. Ajo herë zgjatet në kufijtë e së përjetshmes apo është konstante, herë shkurtohet. Madje dhe historia e një dite apo e një jave merr dimensionet e të gjithkohëshmes, një vlerë të gjithkohëshme apo absolute siç e gjejmë tek filmi “The Bridges of Madison county” me Meryl Streep dhe Clint Eastwood. Pra ajo është relative në sajë të përcaktimit shpirtëror. Ç’dimensione kishte koha për Ana Frankun në atë dhomë të fshehtë e të errët të izolimit? Ç’dimensione kishte koha për Franc Kafkën apo për Arthur Rimbaud që pas pesë vjet së shkruari poezi ai humbi në shkretëtirat e Adenit aq sa kur ai vdiq, poetët parnasienë pyetën: vallë Rimbaud paska qenë gjallë deri tani?

Ç’dimension kishte koha për Migjenin tonë apo për poetin francez Robert Desnos në kampin e Terezinës që kockë e lëkurë nuk arriti ta kapërcente atë kamp në ditët e çlirimit? Edhe koha e udhëtimeve të Odiseut apo e tregimeve të tjera homerike është po ashtu relative. Ndodh nganjëherë që njeriu të harrojë kohën në të cilën jeton, kohën që s’ka kohë edhe pse akrepat e kohës fizike ecin normalisht në të njëjtin drejtim. Stinët ndërrohen, vitet dhe shekujt gjithashtu. Ka njerëz që fizikisht jetojnë një fragment të shkurtër të kohës së jetës së tyre dhe e lënë këtë botë sikur kanë jetuar një shekull. Të tjerë jetojnë me të ardhmen, të tjerë me të shkuarën. Marcel Proust ishte gjithnjë në “kërkim të kohës së humbur”. Pikërisht në kërkim të kësaj kohe ai ndërtoi monumentin e tij letrar edhe pse kohën e tij, atë që jetonte, ai nuk e jetonte realisht, ai ishte në kohën tjetër, atë të shkuarën, kohën e personazheve të pikëtakuar në rini të tij, duke zbuluar kështu psikologjinë e një kohe që nuk jetonte më, por që jetonte me aromat, ngjyrat, ndjesitë për muzikën, zërat, heshtjet, hijet, në gjithçka delikate të salloneve letrare, të kësaj bote siç ishin dhe pikturat e Wermeer që e bënin të humbte vetëdijen.

Duke medituar për kohën për një çast imagjinoj një tablo surealiste me shumë sahate të mëdhenj ku akrepat lëvizin në një mënyrë të ç’rregullt. Ka epoka ku ndodhin ngjarje të mëdha tronditëse dhe vetëm ato mbeten në kujtesën e humanitetit, ka epoka të tjera ku nuk ndodh asgjë, ku akrepat e kohës duket se nuk kanë ecur dhe s’ka mbetur asgjë në kujtesën njerëzore, siç ka ndodhur për Shqipërinë gjatë pushtimit të gjatë osman. Koha lëviz e shket sipas perceptimit tonë, pulsimi të shpirtit. Dhe ndodh jo rrallë që mund të themi: ç’kohë e gjatë, ç’kohë e keqe dhe e mbrapshtë, ç’kohë e madhërishme apo të pyesim veten: në ç’kohë jetojmë?

Tri pjesë romaneske të këtij libri ku personazhet pikëtakojnë të kaluarën, rijetojnë me të dhe dalin nga skena me një shpirt tjetër që thua endet në ajër dhe me një dëshirë për të rijetuar kohën që ka mbetur…

 Pas këtij prologu dhe zhvillimit tê ngjarjeve romaneske ku realativitetti i kohês ështê ajo çka i lidh ngjarjet, nê epilogun e romanit, nên titullin «Koha reale dhe ajo e shpirtit», autori shkruan:

“Koha planetare, galaktika, koha dhe fatet njerëzore… Shumë pyetje vërtiten rreth konceptit të kohës. E pamundur t’i japësh kohës dimensionet e veta reale, jo thjesht pse Anjshtanji zbuloi relativitetin e kohës, por sepse ajo përjetohet në mënyra të ndryshme e ndërvarur nga kulturat, nivelet shoqërore, përmbysjet e mëdha dhe lëvizjen kaotike të kësaj bote të mbërthyer nga dramat e tragjeditë e mëdha, nga luftrat shkatërruese që njeriu pagan nuk i kishte menduar. Dhe atëherë ne e kuptojmë se nuk është koha ajo që shkon në mënyrë ritmike, të përcaktuar, pa u ndalur, matur me orën Greenwich, koha e matur dikur në raport me diellin, me ciklet hënore apo kalendarët e vjetër egjiptian, roman, gregorian kopt, hebraik… Vallë, ne jetojmë këtë kohë të ndarë në sekonda, minuta, orë, ditë, muaj, vite, shekuj apo mijëvjeçarë apo secili nga ne jeton kohën e tij? Kohë që përjetohet në mënyrë të veçantë nga njëri cep i botës në tjetrin, kohë që shkoh më përpara se ç’duam, apo që ecën mbrapsht, rikthehet në mënyrë të papritur, të çuditshme, nuk dihet për sa kohë, si të bjerë në letargji nga lodhjet, dhimbjet, vuajtjet, tronditjet e mëdha. Çrëndësi ka koha fizike që vazhdon të lëvizë me lavjerësin e tij të njëjtë kur koha e shpirtit e ndal, kur ne humbim kujtesën. Çmendonin vallë për kohën njerëzit e parë kur s’kishin matës special, ç’mendonin vallë paganët, njerëzit e antikitetit, të mesjetës, të kohës së Rilindjes? Cila është në fakt vlera e vërtetë e kohës. A nuk personalizohet në fund të fundit koha e çdo njeriu? Cila ishte koha e vërtetë në rrugët e qytetit të Hiroshimës apo Nagasakit. A nuk ndaloi koha në ato çaste kur këpurdha e tmerrshme bërthamore ngrihej furishëm mbi çatitë e mjera të qytetarëve anonimë. Sa zgjati kjo kohë? Sa koha reale apo më shumë? Çmendonte Salvador Dali kur sahatet e tij të pikturuar shkriheshin dhe deformoheshin. Cili është vallë koncepti i kohës në qelinë e një të dënuari me vdekje që pret ekzekutimin e tij, e një njeriu që humbet lirinë, ndryshe nga jeta e një qytetari të lirë në jetën e tij të zkaonshme. Si përjetohet koha në udhëtimin e vetmuar në një shkretëtirë. A nuk përjetohet ndryshe koha e dashurisë? A nuk ndodh që koha të nderet në ajër në jetën e qy qenieve të përgjërur të ndarë dhe që pikëtakohen sërish? Ne asnjëherë nuk e dimë se sa kohë jetojmë, madje këtë nuk e kemi në dorë, ne jemi të pafuqishëm ndaj kohës. Për personazhet e Mazit dhe Eleonorës tek “Eleonora”, 40 vjet të ndarjes së tyre shkurtohen aq shumë, sa ata ndjejnë se koha nuk ka lëvizur, është po ajo kohë e dashurisë, thua se papritur, një natë më parë ka ndodhur eklipsi i hënës. Vitet shkurtohen si me magji në kufirin e një dite. Po kështu dhe për Arturin dhe Adrianën tek “Burri që donte tê vdiste” koha çuditërisht u kthye mbrapa sikur akrepat të fillonin të lëviznin me shpejtësi në kah të kundërt për tu rigjetur aty ku ishin ndarë, me të njëjtën ndjenjë dhe ku koha e kaluar, koha kur e kishin humbur njëri-tjetrin, harrohet. Vallë ushtari i harruar italian Alberto Saviani nga koha e Luftës së Dytë Botërore, përballë ish të dashurës së tij Laura, tek “Nata e gjatê e Alberto Savianit”, a do ta gjejë nocionin e kohës dhe identitetin e vërtetë të tij?… Kështu koha në dashuri, ashtu si dhe koha në pasionin e madh të punës, të krijimit, të ndërtimit të bukur të botës, gati harrohet dhe të ngjan se askush nuk mendon për kohën që shkon, sikur të jetojmë në një lloj mistike. Mikelanxhelo harrohej nën kubenë e Siktinës dhe vetëm kur drita e bardhë e agut shfaqej nga jashtë, kjo e bënte të kujtohej se kishte kaluar gjithë natën në ethet e krijimit të figurave hyjnore. Sandro Botticelli harrohej gjithashtu pas portretit të Simonetta-s e po ashtu dhe Raffaelo pas syve dhe buzëve të së dashurës së tij Fornarina, të pikturuar kushedi sa herë. Louis Aragon humbiste kujtesën para fytyrës së Elsa Triolet, siç shkrua ai në librin e tij poetik “Sytë e Elsës”. Cila ishte koha e vërtetë e Prustit? Vallë koha fizike e tij, nga lindja dhe deri tek vdekja e parakohëshme në moshën 51 vjeçare, apo ishte koha e kërkimit të kohës së humbur, e kërkimit dhe përshkrimit të atyre personazheve që kishte piktakuar dikur salloneve letrare, pranë vajzave të njoma dhe meshkujve të bukur si i dashuri i tij Agostineli, gjithë ajo atmosferë plot ngjyra nën dritën e bardhë të një Wermeer apo plot aroma ku ai shijonte vërtete kohën e një jete të plotë dhe jo atë brenda asaj dhome në bulevardin Haussmann apo në Rue Hamelin të Parisit?

Ah, koha që aq rrallë mendojmë ta jetojmë atë plotësisht!…»

——-

“Një kohë pa kohë“: një ekstrat nga romani i parë (pra ngjarja e parë) “Eleonora“:

* * *

Një ditë më vonë dikush njoftoi në hotel se gjermanët po bënin kontrolle në qytezë. Kërkonin njerëzit e Rezistencës. Shumë njerëz hynin e dilnin në hotel atë kohë. Në mbrëmje ai hyri në korridorin e shtëpisë.

– Mazi, gjermanët po kontrollojnë. Kam frikë.

Ai s’dinte çfarë t’i thoshte. U mundua të buzëqeshte për t’i dhënë kurajë.

– Mazi!

– Çfarë?

– Ngjitu lart në dhomën time. Nuk i dihet. Ata mund të hyjnë edhe këtu.

Ai shtangu. Të ngjitej? Ç’të thoshte?… Hoqi pallton dhe pastaj çizmet e përbaltura.

– Ja, pas pak, – mundi të thoshte, pa ditur ç’të bënte.

Dëgjoi hapat e saj tek ngjitej.

Një orë më vonë u ngjit dhe ai. Në mbrëmje, jashtë nga rruga, filluan të lehnin qentë dhe u dëgjuan britmat e disa ushtarëve në gjermanisht. Një dritë projektori vërtitej në qiell. Bënte ftohtë. Erë. Ai e shtyu derën ngadalë. Një qiri digjej duke shpërndarë një dritë të zbehtë. Eleonora ishte shtrirë dhe ishte shtyrë në cep të murit. Sytë e tyre u kryqëzuan. Në fillim ai vetëm u ul në cep të krevatit, pastaj, i heshtur, u shtri.

– Natën e mirë Eleonorë!

– Natën e mirë, – pëshpëriti ajo me gjysmë zëri.

I kishin kthyer kurrizin njëri-tjetrit, por që të dy nuk flinin. Pas pak ai dëgjoi një dënesë të përmbajtur. Eleonora qante.

– Çfarë ke? – e pyeti ai.

– Hiç… s’kemi asnjë lajm nga Sharli. Kam frikë se…

Një uturimë kamioni u dëgjua larg…

– Mazi! – pëshpëriti ajo me frikë dhe u afrua drejt tij duke iu ngjeshur në gjoks. U kap pas tij sikur të donte ta mbronte. Edhe ai e pushtoi. Ndjeu rrahjen e zemrës së saj.

Kamioni që uturinte tashmë ishte larguar. Drita e zbehtë e atij qiriu po shkrihej më në fund duke ndriçuar sytë e saj të mëdhenj dhe të bukur. Vetëm atë çast ai e shtrëngoi fort.

Mbylli sytë. Mendoi : “Eleonora ka sy të bukur… Eleonora ka krahë të ngrohtë… Eleonora ka gojë të bukur.”

Ai afroi buzët e tij dhe e puthi. Por ajo zuri të qante, duke pëshpëritur “Sharl… Sharl… tu me pardons!” Më fal Sharli im!

Më së fundi ajo e la veten në krahët e tij të fuqishëm. I la gjinjtë e saj të zhvisheshin dhe të ndjenin peshën e trupit të tij… Ndjeu barkun t’i ngjethej, ndjeu kofshët t’i drithëroheshin.

– Ah, Sharl! – pëshpëriti me zë të mekur ajo… Tu me pardons?! Ti më fal?!

Tani ajo flinte. Ai kishte marrë një cigare, shikonte nga dritarja dhe mendonte për shtëpinë e tij, gruan e tij, fëmijën që duhej të kishte mbushur vitin e dytë të jetës … Imazhet e vendlindjes e pushtuan. Kishte dhimbje. Asnjë lajm nuk vinte nga Shqipëria në atë kohë. Ç’bëhej vallë atje? Vetëm pas mesnate e zuri gjumi.

Kishte kohë që kishte aguar. Dy buzë të njomështa e zgjuan në mëngjes.

– “Bonjour mon amour!” Mirëmëngjes dashuria ime!

Ishte Eleonorë…

* * *

Tri ditë dashuri. Tri ditë. Nga e enjtja deri të shtunën. Binte shi.

Pasi mbaronin darkën, ai mbyllte hotelin me njerëzit e paktë që ishin aty: një çift i vjetër nga Normandia, një grua spanjolle me fëmijën, ikur të tmerruar nga Barcelona, kur Republika e re spanjolle po jepte shpirt; një plak i mjerë që thoshte se ishte një protestant “Huguenot”, çifti i moshuar Rozhe dhe Katerina dhe një djalosh 9 vjeçar, një lloj Gavroshi që kishte mbetur jetim dhe endej qytezave të asaj zone, pasi s’kishte ku të rrinte. Mazi u thoshte ‘natën e mirë’ dhe ngjitej shpejt në shtëpi, ashtu si  i dehur, duke i marrë shkallët me një frymë.

Ajo e priste duke e mbytur me të puthura.

Natën e parë ajo i tha:

– Ti më solle përsëri në jetë… Tani i ndjej të gjitha aromat e jetës. Dhe nata më e zezë më është e bukur, pasi të shoh ty.

– Mua?

– Po… pasi unë jetoja në ankth, si në një tunel të errët, me idenë se nuk do të agonte më, se ky ishte fundi i botës.

Dhe ajo kërleshej me të, i ngjishej pas trupit në një ekstazë marramendëse. Pastaj kur vinte në vete, këndonte një këngë që i pëlqente dhe atij:

“Si tu veux faire mon bonheur

Marguerite, Marguerite

Dons moi ton cœur!…”

Ishte një këngë e vjetër: “Nëse do të më lumturosh, Margaritë, Margaritë, ma jep zemrën tënde”… Dhe pastaj ai e shoqëronte. Në refren ai nuk thoshte Marguerite por Eleonorë… Ajo qeshte e shkrihej si gruaja më e lumtur në botë, edhe pse ishte luftë.

“Si tu veux faire mon bonheur

Eleonore, Eleonore

Dons moi ton cœur!…

Natën e dytë ai e pyeti:

– Pse më do? Ti e di… Ne nuk mund të jetojmë bashkë. Unë kam një grua dhe një fëmijë që më presin, ti ke Sharlin. Ai do të kthehet.

– Ah,  pusho… – dhe ajo i vinte gishtin e saj butësisht mbi buzët e tij që ai të mos fliste më.

– Të lutem! Le t’i harrojmë fatkeqësitë tona… Të shpresojmë!

Pastaj ajo mendohej, trishtohej dhe niste një dënesë që atij i këpuste shpirtin.

– As unë nuk dua të ndodhë kjo, por është e pamundur. Nuk mund ta mposht dot vetveten. Mazi, është e pamundur!

Natën e tretë ajo ishte shtrirë në shtrat me të.

– Mazi, e di?

– Çfarë?

– Po jetoj ditët më të bukura të jetës sime… Tani nuk kam më frikë nga asgjë, as nga bombat, as nga vdekja.

Mazi e shikonte i habitur atë dhe vetveten, i dukej se kishte një engjëll në krahët e tij.

* * *

Frynte erë dhe qielli kishte ngjyrën e plumbit. Në fillim u dëgjuan të lehura qensh, pastaj zhurmë motorash dhe në fund zhurma e një kamioni. Këmbë ushtarësh hidheshin mbi asfalt, shoqëruar nga thirrje gjermane. Porta që goditeshin me shqytat e armëve.

Lart, në dhomë, ata fikën dritën dhe mbajtën frymën.

– Po bastisin! – tha e shqetësuar ajo.

Mazi vështronte nga dritarja pa ditur ç’të bënte.

– Eja shpejt, fshihu këtu, – i tha ajo dhe e drejtoi nga një portë e maskuar e dhomës, pranë një dollapi.

Papritur poshtë goditën portën e tyre. Eleonora zbriti me shpejtësi me ato flokë të pushpuritura dhe me frikën që i dukej në fytyrë.

– Hapeni! Kontroll!

Dhe ajo hapi portën. Ai përgjonte dialogjet me gjermanët.

– Partizanen?

– Najn partizanen! – tha Eleonorë dhe u tregoi hotelin.

Jashtë qentë klithnin. Dy gjermanë u ngjitën lart, vëzhguan nëpër dhomat bosh. Ndërkohë dëgjuan britmën e Eleonorës dhe zbritën me të shpejtë… Eleonora nxitonte nga hoteli ngjitur.

Në skutën e fshehtë Mazi përgjonte. Në dhomë ra heshtja por në rrugë dëgjohej që gjermanët vazhdonin të bastisnin. Thirrje, lehje qensh, zhurmë motorash. Ai vendosi të presë dhe nuk kaloi kohë kur gjithçka ra në qetësi. Zhurma e kamionit po largohej gjithnjë e më shumë.

Pas pak dëgjoi hapa të lehtë që u ngjitën dhe u afruan drejt portës së fshehtë.

– Mazi?!

Ai shtyu portën dhe doli ngadalë. U përqafuan.

– I shtrenjti im, – pëshpëriti ajo, ndërkohë që ai e mbyti me të puthura.

– Thanë gjë për Karmençitën? – pyeti ai i shqetësuar.

– Në fillim dyshuan, por kur e panë me Esperancën vazhduan kontrollin dhe u larguan. Si mund ta dinin se ishte gruaja e një luftëtari qe kishte luftuar kundër gjeneralit Franko?

Atë natë nuk fjetën pothuaj gjithë natës. Kishte dëshrirë ti tregonte për vullnetarët shqiptarë të Luftës së Spanjës.

– Vërtet kishte vullnetarë shqiptarë në Brigadat Internacionale? – pyeti ajo e habitur .

– Po, madje dhe unë do të kisha shkuar, por rasti e solli që nuk shkova.

– Kur kështu?

– Ishte viti 1937… Sapo e kisha lënë minierën e Sent Etienit dhe disa kohë jetova në Villeurbane, në periferi të Lionit, ku kishte një grup shqiptarësh antifashistë. Një shoku im i afërt, me të cilin punova gjatë dy vjetëve dhe flinim në një dhomë, më kërkoi që të nisesha me të në Spanjë. Ne e urrenim fashizmin. Hodo quhej. Ai u nis përpara dhe e lamë që një javë më vonë të shkoja dhe unë në Paris. Madje më dha dhe adresën e hotelit ku do qëndronte: “Hotel Belleville”. Kështu, pas një jave mora trenin dhe disa plaçka dhe u nisa. Doja të shkoja të luftoja. Mendoja se në Spanjë luheshin fatet e Shqipërisë dhe fatet e Europës. Ishte fillim jave dhe në mbrëmje mbërrita në “Hotel Belleville”. Ngado në Paris kishte veçse banderola: “Rroftë Fronti Popullor”, “Vdekje Frankos, Musolinit dhe Hitlerit”, “Rrofshin bijtë e proletariatit që shkojnë në frontin e lirisë”.

– Duhet të ketë qenë një entusiazëm i jashtëzakonshëm, – tha Eleonorë.

– Po… Në 8, “Rue du Combat” ishte qendra e Kominternit për Ballkanin, ku mblidheshin vullnetarët që vinin nga Ballkani. Atje takova një shqiptar që merrej me gazetën dhe ai më pyeti: – Po ti akoma s’ke ikur? – Jo, – i thashë. – Hodo më tha të vija në fillim të javës! – Por ata janë nisur që dje… – shtoi ai. – U nisën me tren nga stacioni i Lionit. Sot janë nisur për në stacion dhe dy shqiptarë të tjerë. Mund ti gjesh atje.

Eleonora ishte shtrirë me kokën në gjunjët e tij dhe dëgjonte e etur mbi jetën e tij.

– Menjëherë e përshëndeta dhe u nisa për në stacionin e trenit. Por mjerisht treni kishte një orë që ishte nisur. Mbeta vetëm. Ku të shkoja? Nuk njihja njeri tjetër në Paris. E dija që një shqiptar tjetër ishte nisur nga Marseja me një anije për në Barcelonë, por rrugës anija ishte mbytur. E kishin bombarduar. Quhej Teni, nuk e njihja, ishte nga brigjet e jugut të Shqipërisë, një internacionalist.

Pastaj ai heshti.

– Më mirë që nuk shkove. Ndoshta do ishe vrarë në Spanjë! – i tha me zë të ulët ajo.

– Ndoshta, buzë lumit Ebro, si Hodo, miku im… – pëshpëriti ai dhe afroi kokën e saj mbi gjoksin e tij. – Ai shkoi dhe nuk u kthye më, mbeti në brigjet e Ebros. E varrosën bashkë me një poezi të shkruar që i gjetën ne xhepin e tij. Një poezi për paqen. Tani shumë vullnetarë shqiptarë ndodhen ende në kampet franceze pranë kufirit spanjoll. Kushedi, mbase Skënderi, një mik tjetër nuk është vrarë.

Ai mbylli sytë. Kujtonte ato ditë të Parisit që jetonte luftën e Spanjës dhe solidaritetin e botës për Republikën e re.

Pas pak u dëgjua sahati i murit. Ndjeu duart e saj ti ngjiteshin krahërorit. Pastaj trupin e saj që iu ngjesh me ata gjinj të fryrë, me buzët e lagështa. Nuk u ngjitën lart, në katin sipër. Ai nisi ta zhveshë duke kundruar hiret e atij trupi të njomë. Pastaj e rrëmbeu me krahët e tij të mëdhenj dhe u mpleksën aty mbi divan, në trallisjen e trupave të tyre, të seksit, të ngjizjes, rënkimit dhe asaj frymëmarrje që dukej se po u dilte vetë shpirti.

* * *

Të dielën në mëngjes shkuan në kishë. Ishte mesha e një të vrari, një djalosh i qytezës. Shkuan që të dy. Prifti, abati Andre, këndoi ‘Te Deum’. Arkivoli me të vrarin ishte aty, në mes të kishës. Ishte vrarë dy ditë më parë.

Ai vështronte arkivolin dhe papritur, pikërisht kur abati tha “Amin”, atij iu shfaq figura shtatlartë e kolonelit, shtrirë atje, në atë arkivol, mbuluar në zambakë të bardhë. Eleonora krejt në të zeza i qëndronte pranë, përkulur si një Shën Mari.

Vetëm kur filloi muzika, ai u shkëput nga ai imazh i papritur. Ndjeu ftohtë. Tmerrësisht ftohtë, si ta kishte pushtuar një i ftohtë të vdekuri.

Ishte një e diel e tmerrshme, e hidhët.

Kur u kthyen nga mesha, ai nxitoi në hotel. U ngjit lart në çati dhe nisi të rregullonte cepin e çatisë, pasi një natë më parë furtuna i kishte flakur tjegullat poshtë në rrugë.

Kur e pa ashtu në majë, si buzë një humnere, Eleonora i klithi e tmerruar:

– Mazi?! Ç’bën?… Do biesh!

Por ai nuk iu përgjigj.

Në mbrëmje, poshtë në sallon, darkën e hëngrën si zakonisht. Ai hapi radion. Ishte mareshalli Peten që mbante një fjalim patetik për francezët dhe historinë e Francës. Në fund u dëgjuan duartrokitje dhe pastaj kënga kushtuar mareshallit që tashmë ishte kthyer në një lloj himni. Mazi e mbylli radion menjëherë:

– Luftë e mallkuar!…

Eleonora u nis për t’u ngjitur lart.

– Po shkoj… eja, – dhe ajo vazhdoi të ngjitej.

Ai e ndoqi me sy derisa figura e saj u zhduk. E ndjeu që derën e la hapur, pasi ajo nuk kërciti.

Qëndroi një çast në heshtje pa ditur ç’të bënte. Ajo meshë i kishte futur mortin në shpirt. Dhe ja ku sytë e tij u kryqëzuan me vështrimin e kolonelit në fotografinë përballë në sallon.

Ai iu afrua me ndrojtje dhe e vështroi drejt e në sy. Vështrimi i kolonelit iu duk i rreptë, jo ai që ishte mësuar ta shikonte sa herë e thërriste për punët e hotelit. Pse vallë i dukej kështu? Papritur, si nga larg, i erdhi ehoja e fjalëve të tij atë ditë në stacionin e trenit kur do të shkonte në front:

“Mon cher Mazi… po lë gjithçka në duart e tua… hotelin, shtëpinë, gruan… Kujdesu për ata.”

Ai vështronte gjithnjë nga fotografia e kolonelit dhe kësaj radhe dëgjoi zërin e tij:

– Po Sharl, këtu do të jem për çdo gjë! Të premtoj!

Atë mbrëmje, ai vinte vërdallë nëpër dhomë. Shkonte kuturu, shfrynte nga dhimbja që nuk i shqitej. Pastaj zbriti shkallët dhe doli jashtë me nxitim.

Ishte një natë e errët dhe pa yje. Një e zezë që e kishte pështjellë të gjithin dhe e shtrëngonte aq sa mezi merrte frymë. Ç’është kështu, mendoi me vete. Ç’po bëj?… Dëgjonte vetëm erën që frynte. Pastaj iu shfaq fytyra e të atit, i cili e vështronte ashtu në gjysmë-errësirë me një vështrim të errët. Përse në errësirë? mendoi ai. E ndërkohë si një zë që vinte nga larg, i ati i thoshte: “Ku je o bir, ku humbe kështu? Si na le të vetëm në këtë luftë?… Prandaj qëndrove në Francë, të bësh dashuri?… Dhe papritur hija e tij iu zhduk pa zhurmë.

Mbylli sytë. Më kot kërkonte hijen e të atit, më kot kërkonte një dritë në atë botë aq të errët dhe të mistershme.

Nga dritarja Eleonora vështronte siluetën e tij që shkonte drejt zabelit duke humbur në fillim të atij pylli të vogël. “Me siguri në shtëpizën e drurit”, mendoi ajo.

Dhe vërtet, kur kishte mbërritur aty, Mazi ishte shtrirë dhe vështronte tavanin e drunjtë. Pastaj mbylli sytë. Ishte një e zezë cfilitëse, vrasëse, çka i kujtoi minierën dhe galerinë e errët atë ditë kur në Sent Etien, galeria e tyre Nr.27 ishte shëmbur dhe ai, bashkë me dy shqiptarë dhe minatorë të tjerë francezë e polakë kishin mbetur në errësirë, vetëm me një llampë të ndezur. Nga ajo dritë e zbehtë ai shikonte ato çaste ato figura njerëzore sikur të ishte në një botë tjetër. Sa shumë kishin luftuar atë ditë për jetën, duke gërmuar me kazmat në duar për të hapur një të çarë. Ishte një luftë e tmerrshme për jetën, e pashpresë, ku nën dritën e zbehtë të asaj llampe të vetme shiheshin hijet e atyre njerëzve në përleshje me dheun e rënë të galerisë. Pas dhjetë orësh ata kishin mundur, kishin klithur njëzëri. Ishte britma e shpëtimit.

Kur kishin dalë jashtë ishte natë dhe një qiell plot yje i priste. Jashtë ishte jeta…

* * *

Që nga ajo natë, Mazi nuk u ngjit më në dhomën e saj. Natën tjetër, ajo bëri nga shkallët, hipi lart dhe hyri në dhomë, por pas disa minutash doli sërish në krye të shkallëve:

– Mazi!

Ai u afrua poshtë shkallëve dhe e pa me dëshpërim.

– Nuk mundem Eleonorë… më beso!

– Çfarë të mundon, – shtoi ajo.

– Sharli…

Ajo nuk foli. Ai dëgjoi derën që u përplas dhe në heshtjen e madhe që kishte pllakosur atë shtëpi dëgjoi një dënesë të mbytur. Një çast erdhi kuturu nëpër sallon, u ngjit sipër shkallëve, ngadalë, dhe ndaloi para derës së saj. Përgjoi një çast në mëdyshje. E dinte se po të hynte do të binin në krahët e njëri-tjetrit, se etja e dashurisë do të ishte më e madhe se arësyeja, se ata do të shtriheshin dhe ashtu të xhveshur do të vazhdonin atë romancë të bukur që kishin filluar, pa u ngopur me njëri-tjetrin, gjithnjë në dehje, në delir.

E megjithatë ai nuk hyri. Zbriti ashtu pa ditur ç’të bënte dhe papritur u gjet sërish përballë fotografisë së kolonelit. Menjëherë u zmbraps dhe u largua. Nuk donte ta shikonte. Shkoi drejt divanit, rrëmbeu një kuvertë dhe u shtri. Por koloneli iu shfaq përsëri. I dukej sikur Sharli i thoshte: “Mon cher Mazi, i dashur Mazi… Si shkojnë punët andej, si është Eleonorën? A mërzitet? Po andej nga hoteli?… Këndej nga ne është furtunë e madhe, dëborë, e pamundur të shpëtojmë nga ky ferr i vërtetë… Thuaji Eleonorës të bëjë kujdes për shëndetin. Ajo është e brishtë…”

Pastaj çuditërisht, imazhi i kolonelit më pas u zhduk. Ai u ngrit, qëndroi një çast i ulur dhe pastaj brofi në këmbë duke shkuar drejt portës. Jo, nuk mund të qëndronte më. Mbylli portën me kyç dhe humbi në errësirë drejt hotelit.

* * *

Në shkurt bëri një i ftohtë i madh. Eleonora dergjej në shtrat. Ai ishte ngjitur lart, pranë shtratit të saj dhe kishte parë një leckë të gjakosur. Ç’kishte ndodhur? Ç’të ishte?… Mos vallë ka vjellë gjak?” mendoi ai dhe hipur në kaloshinë, nxitoi të merrte doktorin. Shumë shpejt u kthye me të. U ngjitën lart. Eleonora digjej në temperaturë. Dridhej e tëra dhe ishte si në kllapi. Doktori e vizitoi dhe Mazi iu drejtua:

– Çfarë ka doktor?

Doktori e pa dhe nuk foli. E vështroi me një shikim qortues. Ç’mund t’i thoshte?! Ajo kishte dështuar.

– Kini mëshirë për këtë grua të vetmuar. Humbja e një foshnje është tragjike për të, veçanërisht tani.

Mazi e vështroi i tronditur pa ditur ç’të thoshte, vetëm mërmëriti.

– Ka qenë shtatzënë?

Ishte zbardhur i tëri në fytyrë.

– Duhet të mjekohet menjëherë… dhe ruajeni nga temperatura e lartë.

Doktori nxori nga çanta një gjilpërë, i bëri një injeksion, i vuri pastaj dorën në ballë dhe i zgjati Mazit një kuti ilaçesh.

– Duhet t’i marrë tri herë në ditë… një kokërr!

Doktori rrëmbeu çantën, diçka mërmëriti dhe bëri nga dera.

– Nesër do dërgoj një infermiere… dhe sonte mos e lini vetëm. Nuk i dihet!

– Faleminderit shumë, doktor! – u përpoq ta falënderonte Mazi, por ai e vështroi gjithë inat dhe i përplasi derën në fytyrë.

Natën, Eleonora rënkonte, fliste përçart.

– Ah Mazi! Një Zot n’a ka dënuar. Mazi… Ishte fëmija ynë! “Mon bebe” rënkonte ajo dhe i fliste fëmijës së saj sikur ëndrra e saj të ishte realizuar.

Ai i hiqte rrobat gjithë djersë dhe i vishte rrobat e pastra.  Gjinjtë e saj nxirrnin avull… Gjinjtë që kishte puthur si i çmendur. I lagte buzët me ujë, i vinte kompresa në ballë. I jepte të pinte qumësht dhe atë pastaj e kapiste gjumi, aty, pranë saj, në vigjilje.

– Shko Mazi, shko! Dua të vdes!… “Mon bebé”, pëshpëriste ajo, ngadalë, si të donte të kishte në krahë fëmijën e saj.

Por Mazi qëndronte, i ulur atje, pranë krevatit të saj dhe e përgjonte sa herë ajo zgjohej. Një mëngjes kur u zgjua, pa sytë e saj që po e shikonin me dashuri, por dhe me një lloj qortimi.

– Më fal Eleonorë! Më fal, nuk duhej…

Ajo nuk foli. Ai i solli diçka të hante por stepi kur e pa në atë gjendje dëliri. Shtrëngonte një nga jastëkët në krahët e saj dhe pëshpëriste: “Mazi im i dashur, shikoje, shikoje… ka sytë e tu dhe buzët e tua, ka hijen time. Oh sa shumë e kisha ëndërruar këtë fëmijë… Mazi, Mazi, pse i kam këmbët e lagura, ku jam vallë kështu, çështë ky lumë që po më merr?

Mazi u përkul pranë saj dhe i tha:

– Eleonorë, unë jam këtu.

Ajo hapi sytë një çast si për tu siguruar dhe pastaj i mbylli. Rënkoi dhe e kaploi gjumi.

Ai doli në dritare dhe çuditërisht pa hënën, një hënë të kuqe. Rrallë herë kishte parë një hënë të kuqe. Përse të jetë e kuqe vallë?… Mos ndoshta një eklips? Dhe ashtu i shtangur ajo hënë aq sa e magjepste, po aq dhe e frikësonte. Një hënë e kuqe, një hënë gjaku.

Dy javë më vonë gjendja e saj u përmirësua. Pastaj, në mbrëmje Mazi shkonte të flinte në hotel. I shfaqeshin gjithnjë ato lecka të përgjakura dhe imagjinonte fytyrën e një fëmije që ajo do të kishte lindur dhe që ai do të ishte i ati…

* * *

Mazi ngjiti shkallët e hotelit me disa drurë në krahë. Kaloi sallonin drejt sobës së madhe rreth të cilës ishin ulur në një divan të vjetër plaku Rozhe dhe Katerina. Përballë tyre Karmençita punonte nje triko për Esperancën e vogël. Kjo ishte bota e atij hoteli, një botë e paqtë në një kohë të mallkuar lufte, ku fati i kishte afruar akoma më shumë me njëri-tjetrin si të ishin një familje. Mazi futi një kërcu në sobë dhe dëgjoi Rozhenë që i thoshte:

– Rrofsh Mazi, rrofsh! Ky shi i mallkuar na ka hyrë gjer në kockë.

Ai u ngrit dhe duke qeshur nga Rozheja e pyeti:

– Çfarë po lexon Rozhe?

– Ah, një libër të Dantes, Komedia, “Komedia Hyjnore”… E ke lexuar?

– Jo, – mohoi me kokë Mazi, duke e parë atë me dashuri.

Rozheja ishte një lloj filozofi.

– Një histori e habitshme dashurie që vazhdoi një jetë, Dantja për Beatriçen të cilën nuk e gëzoi dhe që imagjinonte ta takonte në Parajsë. Prandaj dhe e shkroi këtë libër.

– Duhet të jetë interesante!

Ndërkohë Esperanca iu afrua duke kërkuar të luante me të. Ajo e donte shumë Mazin.

– Tani jam i zënë Esperanca, sa të mbaroj diçka…

Ajo uli kokën e pakënaqur. Mazi qeshi. Por ndërkohë ajo e pyeti:

– Mazi, a do ta shoh vallë atin tim?

– Sigurisht, madje shpejt. Dhe pak dhe lufta do mbarojë.

– Mazi, a ke qenë në Barcelonë?

– Jo, jo, shokët e mi kanë qenë… Erdhën të ndihmonin Spanjën republikane. Por disa u vranë. Të tjerë janë në kampe bashkë me atin tënd.

Karmençita i vështronte e lumturuar me dashurinë e vajzës për Mazin. E ndjente se asaj i mungonte prania e të atit.

Ishte e bukur Karmençita, gjithnjë e qeshur dhe me ata gjinj të mëdhenj. Jo rrallë i afrohej Mazit, por ai vetëm i buzëqeshte pa dashur të fillonte një aventurë të re. Mendonte gjithnjë për Eleonorën. Një natë të vonë u ngjit lart dhe ja tek iu shfaq Karmençita me trupin e saj të kolmë.

– Ah, nuk e dija se ishit këtu, – i tha ajo me të qeshur, si të donte të justifikonte që ishte me një fustan nate, të shkurtër çka e bënte shumë sensuale.

– Eja, kam pak kalvados që ka mbetur.

Ai e pa me dashuri dhe e përqafoi duke shtuar:

– Duhet të shoh cepin e çatisë. Më duket se era ka hapur një të çarë.

Karmençita e kuptoi dhe e përcolli me një vështrim të dashur por që shprehte dhe një dëshirë të madhe që të rrinin bashkë.

Në hotel, Mazi merrej me gjithçka: priste dru, shpërndante çarçafët, pastronte, ndizte kaldajën, i vinte dru sobës që kishin vendosur në sallon dhe ku gjithë ditën ngjiteshin pas saj dy pleqtë normandë, Rozhe dhe Katerina, Roberti i vogël çapkën që më shumë rrinte nëpër rrugë sesa në hotel, si dhe Karmençita spanjolle, bashkë me vajzën e saj një kuqse e bukur dhjetë vjeçare që ishte gëzimi i vetëm i atij hoteli. Dukej sikur jeta sillej rreth saj sepse ajo këndonte bukur një këngë të atit të saj që tashmë ndodhej në një kampin e Argeles pranë Pirenejve, ku ishin mijra refugjatë spanjollë që u kishin shpëtuar falangave fashiste të Frankos, por që Franca i mbante të internuar.  Esperanca këndonte:

Con el quinto, quinto, quinto/ con el Quinto Regimiento / madre yo me voy al frente / en la línea de fuego…”[1]

Ishte e gëzuar edhe pse kishte shumë kohë që nuk e kishte parë atin e saj që kishte luftuar në Ebro.

Mazi punonte nga mëngjesi në mbrëmje. Punonte që të harronte. Zonja tashmë kishte një fytyrë të verdhë, meiti. Ishte dobësuar shumë, ndërsa ai punonte që të harronte për të mposhtur dashurinë brenda tij.

* * *

Vera e atij viti ishte e thatë. Ishte viti i dytë i luftës dhe shirat kishin kohë që nuk kishin rënë në ato anë. Gjithnjë një qiell i kaltër, apo i vrenjtur e plot zagushi. Por shiu s’donte që nuk donte të binte. Vetëm gjëmime bombash, topash, kërkëllima armësh, uturima avionësh që mbillnin vdekjen ngado. E megjithatë fshatarët kudo prisnin shiun apo më mirë rrebeshet e qiellit që nuk dukeshin ditë e muaj me rradhë. Thatësira mbretëronte ngado. Madje dhe ujët e liqenit kishte rënë.

Një ditë Mazi kishte shkuar nga liqeni dhe kishte ndalur në breg. Ishte i trishtë dhe ecte kuturu duke parë baltën e liqenit ku tashmë ishin shfaqur rrota makinash, hekura, një biçikletë e vjetër e gjithfarë pirgjesh. Dhe ashtu, duke ecur nëpër breg, papritur pikasi formën e një njeriu përmbys mbi baltë. Po, ishte një djalosh me duart e lidhura pas dhe një gur të rëndë pranë tij Menjëherë e ktheu të mbyturin dhe e njohu. Ishte biri i humbur i zonjës Hubert, të cilin e kishin marrë një natë në prefekturë dhe nuk ishte kthyer më. Sa shumë e kishte kërkuar ajo nënë. Të gjithë e dinin të humbur. E megjithatë ajo shpresonte se një ditë djali i saj do të kthehej. Quhej Adrian dhe ishte një nga njerëzit e Rezistencës. Mazi e pa me dhimbje dhe e tërhoqi nëpër baltë gjer në breg. Pastaj i zgjidhi duart, e hodhi mbi shpinë dhe ashtu bashkë me të u nis drejt shtëpisë së zonjës Hubert, njëqind metra nga hoteli i tyre.

Po perëndonte. Mazi ishte habitur se megjithëse kjo kishte ndodhur në fillim të pranverës, fytyra e tij nuk ishte prishur mesa dukej nga uji i freskët i liqenit.

“Zonja Hubert!” – kishte klithur kur ishte afruar pranë shtëpisë, dritarja e së cilës ishte hapur. Pas pak ajo ishte shfaqur nën dritën okër të diellit në dhe kishte parë Mazin me një njeri mbi shpinë. E kuptoi menjëherë që duhej të ishte djali i saj “Zonja Hubert” – foli Mazi ngadalë drejt asaj figure të ngrirë që nuk arrinte ta besonte vdekjen e djalit të saj. Pastaj një britmë e saj çau qiellin dhe ajo nënë u shemb në tokë, qëlluar nga dhimbja e asaj gjëme të madhe.

Një qetësi e habitshme zotëroi në çast. Dukej se gjithçka nuk pipëtinte në atmosferën përreth, as zhurmat e zakonshme të qytezës, as zogjtë. Mazi bëri përpara dhe hyri në shtëpinë e saj. Disa njerëz që ishin në rrugë hynë menjëherë pas tij se e kuptuan se ishte biri i zonjës Hubert. E shtrinë në divan, ndërkohë që një grua nxitoi të sillte në vete zonjën e shtrirë në dysheme. Pastaj ra nata.

Të nesërmen e varrosën. Pas meshës, në dalje të kishës, zonja Hubert iu afrua Mazit dhe e pushtoi fort duke e puthur në ballë.

– Merci mon petit! Merci Mazi! Ti m’a solle Adrianin tim!

Që nga ajo ditë në qytet e thërrisnin “shqiptari”, “l’Albanais”. Të gjithë e shikonin me admirim. “L’Albanais” kishte një zemër të madhe…

* * *

Atë të shtunë Mazi shkoi në kishë, edhe pse ishte ortodoks nga e ëma dhe ajo nuk ishte kisha e tij. Ishte vetëm. Bëri kryqin dhe u ul në një nga bangot e drunjta të asaj kishe të ftohtë akull. Kisha ishte pothuaj bosh, veç me të afërmit e atyre që ishin vrarë. Ai u lut për disa minuta të tëra, vështroi kubenë, engjëjt-fëmijë dhe kërkoi në imagjinatë fytyrën e asaj fëmije që s’kishte lindur dhe mërmëriti nëpër dhëmbë mëkatin që kishte bërë: “Falmë o Zot për mëkatin, falmë për gjithçka!”… Po, Zoti e kishte dënuar, atë dhe Eleonorën, atë krijesë të pafajshme me atë dashuri të madhe, atë krijesë me fytyrën e vetë Shën Mërisë.

Papritur ndjeu hapa që erdhën nga jashtë. Ktheu sytë nga porta dhe pa një figurë gruaje, në kundra-dritë, që ecte ngadalë, mbuluar me një shall të zi. E ndjeu që u ul në të njëjtën radhë, disa metra larg tij. Kur u ngrit që të ikte, hodhi sytë nga gruaja dhe u habit kur pa fytyrën e Eleonorës që lutej dhe ajo. Ndaloi hapin një çast dhe ajo ngriti sytë. U panë, por nuk folën. Pastaj ai iku drejt asaj drite të bardhë, verbuese, që vinte nga jashtë. Shkoi drejt dritës.

Pikërisht atë natë lindi dhe pela e tyre e re, Rozë. Kishte hedhur shtat dhe ishte mjaft e gjallë. Mazi ndjeu hingëllimat e saj dhe nxitoi drejt haurit. Ishte hënë e plotë. Pas tij rendi drejt haurit dhe Eleonora. Mendonte se mos kishte ngjarë diçka me kuajt. Kur u afrua, pa Mazin që ndihmonte pelën të ngrihej në këmbë. Kafsha shfrynte, hingëllinte me një zë të dobët. Dukej që vuante. Mazi e fërkonte duke i folur:

– Edhe pak Rozë… jepi, do të kalojë. Rozë, bukuroshja ime…

Eleonorë qëndronte e shtangur. Ishte hera e parë që ishte e pranishme në lindjen e një mëzi. Vite të shkuara kur Rozë kishte parë këtë këtë botë ajo kishte qenë në Lion. Më së fundi Rozë shtërzoi me forcë, shfryu fort, nxorri një hingëllimë që shpoi qiejt dhe Mazi priti në duart e tij mëzin që po binte nga trupi i nënës.

Eleonora klithi. Qante, qeshte, drithërohej e tëra.

– Oh, i vogëli im!… – pëshpëriste ajo.

Rozë ishte qetësuar tashmë dhe uli kokën drejt pjellës duke e larë me gjuhën e saj. Mëzi i sapo lindur u drodh dhe shfryu hundët. Ishte në një botë tjetër, të panjohur, në orët e para të jetës, shndritur nga një dritë hëne.

Eleonorë vështroi nga Mazi dhe u mbështet në supin e tij. Qau. Vallë kujtoi shtatzëninë e saj, fëmijën e saj të humbur, pjellën e tyre?…

* * *

Po perëndonte. Jashtë nga dritarja ata pikasën një çast një dritë të bardhë në okër, tepër të shndritshme si të ishte një imazh i ngjashëm me tablotë e piktorit flamand Wermer, kur ai pikturonte qytetin e tij Delf.

Sytë e tij vështronin tashmë portretin e saj, por çuditërisht nuk shikonte imazhin që kishte përpara, por tjetrën, fytyrën e Eleonorës 40 vjet më parë.

Ai u habit me kohën që kishte ikur aq shpejt, vitet, ikur me një shpejtësi marramendëse, thua se koha të mos kishte kufij. Kjo ishte forca e kujtesës, ku koha nuk ekziston më, pasi imazhet mbeten të ngjizura në kristalinën e syrit, pa mundur të shuhen…

– Çfarë po mendon? – i tha pas një heshtje të gjatë.

– Ditët e fundit të luftës, – u përgjigj ajo.

– Ah, ditët e atij ankthi të pafund.

– Parisi sapo ishte çliruar

– … dhe gjermanët largoheshin me shpejtësi. Të kujtohet ushtari i fundit gjerman, ai që qëllonte si i tërbuar mbi shtëpitë, dritaret, kopshtet, me mitrolozin që villte veçse plumba e vdekje? Dukej si një bishë e plagosur.

– Po, më kujtohet, – shtoi ajo. – E kam të gjallë ende fytyrën e tij në mes të rrugës. Zhak e kishte qëlluar nga dritarja e shtëpisë dhe ai ishte shembur. Dergjej aty para hotelit, me këmbët e hapura.

– Ishte një heshtje e çuditshme. Të gjithë kishin ikur dhe askush nuk dilte në rrugë. Gjermanët e fundit e kishin braktisur atje, të vetmuar, në vdekjen e tij. Pastaj ti shtyve derën, dole, dhe pas teje dolën dhe të tjerët nga shtëpitë përreth të shikonin gjermanin e vrarë, si të ishte vrarë më në fund Gjermania naziste. Dhe atë çast, papritur turma klithi e gëzuar: Franca! Rroftë Franca e lirë!

– Po, asgjë nuk është shuar nga ajo ditë, asgjë.

– Pastaj unë e tërhoqa atë dhe e lashë në anë të rrugës që njerëzit të ecnin lirisht. E pikërisht atëherë, një bombë shpërtheu: kisha digjej në flakë. Prifti doli nga kisha me një krahë që i varej, i ishte shqitur nga trupi.

– Ç’kohë e tmerrshme… Por ne i mbijetuam luftës. Të kujtohet mesha e parë e lirisë?

Ai pohoi me kokë, ëmbëlsisht, me sytë e nostalgjisë.

– Ishte e habitshme të shikoje afreskun me Jezunë dhe apostujt e tij që qëndronte ende në këmbë. Sikur e mbante një dorë e padukshme, hyjnore. Edhe tani e dëgjoj psallmën e ndihmësit të abatit që këndonte: “… Nata u thye dhe dita u afrua: le të heqim pra veprat e errësirës dhe të veshim armët e dritës… Amin! Njerëzit përqafoheshin, qanin, putheshin, ishin të lumtur. Ndërsa unë të shtrëngoja krahun me një lumturi të jashtëzakonshme.

Ai e vështroi gjatë, me nostalgjinë e një kohe që i ngjante një përjetësie. E habitshme që ajo kohë po i afrohej tashmë gjithnjë e më shumë. Ishte si ecja e një njeriu në një tunel të gjatë, një dalje nga tuneli në dritën që dukej tutje, larg, ku më së fundi gjithçka shfaqej e përmbytur nga drita.

* * *

Në mbrëmje vonë, pas gjithë atyre kujtimeve, Eleonora i ishte lutur që të qëndronte atë natë dhe të ikte të nesërmen për në Paris. Ai kishte pranuar thjeshtë me një të tundur të kokës edhe pse kishte një dëshirë të madhe të qëndronte. Diçka e çuditshme po ndodhte me të, me vetë kohën. Nga një anë i dukej se fare pak kohë kishte që ishin ndarë që nga koha e pasluftës, ndoshta dy-tre vite, dhe nga ana tjetër i ngjante sikur po rijetonte një jetë të dikurshme, gjithë ato vite lufte e dashurie, rininë e tij, ndarjen, moskthimin në Shqipëri, humbjen e dëshirës për jetën dhe fillimin pastaj të një jete tjetër, monotone, mbushur me gëzimin e punës, shëtitjet djaloshare dhe atë dashuri të madhe, ajrore, që i qëndronte gjithnjë ndezur, një lloj prushi që sa herë trazonte hirin e asaj kohe të shkuar, ai shikonte se thëngjijtë ishin gjithnjë të ndezur. Dhe atëherë një dëshirë e madhe e kapte të nisej, të shkonte atje, ta rishihte, veç disa çaste dhe të kthehej sërrish. I dukej vetja si dikush tjetër, si një aktor që interpretonte jetën e tij dhe ai e shikonte pastaj si një spektator, mbyllur në vetveten e tij. Shpesh pyeste veten se nëse ai fëmijë i tyre do të kishte jetuar cili do të ishte fati i tyre? Sigurisht jeta e tyre do të ishte tjetër dhe ai fëmijë do të ishte ëngjëlli i tyre. Ata do ti kapërcenin të gjitha sfidat e kohës, ashtu siç i kapërcen gjithnjë një dashuri jo e zakontë.

Ishin ulur të hanin darkën në sallon. Eleonora ndihej e lumtur. Sikur ecte majë gishtave. Ah, Eleonora, si një flutur, ashtu si në ditët e dikurshme të dashurisë.

Kishte nxjerrë servisin e bukur të Sevres dhe e kishte vendosur në tavolinë. Po kështu dhe një shishe verë.

– Një verë disi e veçantë, – i tha e gëzuar ajo, – një “Mouton – Montrachet”.  Kishte mbetur në qilar.

Ai e mori në duar, vështroi etiketën dhe e ngriti pak ta shikonte më mirë në dritën e llambadarit. Ishte një e kuqe e shndritshme.

– Në hotel “Ritz” një verë të tillë, ne e shërbenim shpesh. Viti 1967 është një vit i veçantë për “Mouton – Montrachet”. Sigurisht, kushtonte… një verë veluri.

– Ke punuar në “Ritz”?

– Po. Kur shkova në Paris me ndihmën e një mikut tim shqiptar, fillova të punoja në një restorant në “Gare de l’Est”. Flija në papafingon e një hoteli të vjetër bashkë me dy emigrantë shqiptarë. Vitet kalonin të trishta, por fati më ndihu. Një mjek shqiptar që kishte qenë në luftë në frontin e Reims, njeri me influencë, kishte një mik në hotel “Crillon” dhe më angazhuan aty. Në fillim punoja për furnizimet e hotelit, pastaj si kamarier. Më vonë nisa punë në hotel “Ritz”. Atje shërbeva për 20 vjet me rradhë. Isha në bar. Mbaj mend që i kam shërbyer dhe gjeneralit De Gol. Gjithë bota aristokratike vinte në “Ritz”. Aty kanë qenë Heminguei, Çurçill, amerikanët e mëdhenj… Ke qenë ndonjëherë në “Barin Heminguei”, në Ritz?

– Jo, – tha Eleonorë, e lumtur me ato çka dëgjonte.

– Gjatë fundit të luftës, në atë bar Heminguei shkruante artikujt e tij. Ishte korrespondent lufte pranë ushtrisë amerikane. Kur Parisi u çlirua, Heminguei me kompaninë e tij kishte zbarkuar nga të parët në “Hotel Ritz” dhe bashkë me disa ushtarë hyri madje dhe në qilarin e verërave të hotelit. Barmani plak më ka treguar për atë ditë historike. Hapnin shishet e verës dhe festonin lirinë, çlirimin…

– Histori e këndshme!

– Aty, në atë bar janë dhe makina e vjetër shkrimit si dhe fotografitë e Hemingueit duke shkruar. Por unë nuk arrita dot ta takoja shkrimtarin amerikan. Ai nuk u kthye më në Paris. Aty dhe dola në pension. Isha shefi i shërbimit të bar-restorantit. Kur ika, më dhanë dhe një diplomë, por ah, ajo kohë ka shkuar… Kujtime që më dhembin.

Ai e hapi shishen, i mori erë, hodhi verën në dy gotat e kristalta dhe u ul përballë saj. Pastaj u kujtua dhe u ngrit. Nga bufeja pranë mori dhe një gotë tjetër. Ajo e vështroi e habitur. Përse vallë? Ai u kthye dhe e vuri anash tyre. Pa fjalë e mbushi me verë. Ajo mbylli sytë, e kuptoi dhe menjëherë u drodh. Po, Mazi s’kishte ndryshuar. Ishte po ai, shqiptari, besniku i tyre… Një gotë për kolonelin.

Trokitën gotat pa mundur të uronin për diçka. Ai kishte ardhur të ngushëllonte për Sharlin. Megjithatë atmosfera aty nuk i ngjante aspak zisë. Fytyra e saj ndriste nga gëzimi për ardhjen e dëshiruar të mikut të vjetër.

– Të kujtohet? Ishte vjeshtë kur ike.

Ajo zgjati dorën dhe preku gishtërinjtë e tij.

Eleonora u drithërua përsëri. Ai mori gotën e Sharlit dhe piu një gllënkë… Vera e kolonelit. Pastaj e shtyu gotën ngadalë, me gishtërinj, drejt saj që dhe ajo të pinte nga ajo gotë.

– Sharli do ishte gëzuar po të të shikonte këtu.

– Po, e besoj… Ai më donte dhe unë e doja atë.

– Për Sharlin!

Ajo e mori me të dyja duart. E shtrëngoi, sikur të mbante Sharlin në dy duart e saj.

– Po, për Sharlin!

Dhe e piu ngadalë verën e mbetur në gotë. Pastaj e lëshoi kokën prapa duke mbyllur sytë. Ç’mendonte vallë?…

Papritur ajo u ngrit dhe nga sirtari i një komodine aty pranë nxori një album të vjetër fotografik. E hapi dhe ia vuri përpara.

– Është fotografia e vetme që kam nga ty… E kam ruajtur. E kam vështruar mijëra herë dhe kam pyetur veten se ç’bëhej me ty, ku ishe, a ishe i lumtur? Kujtoja se një ditë ajo fotografi do të ishte si qindra fotografi të tjera që ruajmë nga e kaluara jonë, por jo… Ishte e pamundur të të harroja!

– Edhe unë Eleonorë…

Dhe pas një heshtjeje të shkurtër, ai shtoi:

– Vite lufte që s’mund të fshiheshin…

– Vite dashurie…

Ai e pa në sy me dashuri dhe menjëherë e ktheu gotën e tij. Donte të pinte, të harronte apo të kujtonte? Kushedi!?

– Nuk ishte faji ynë! – tha ajo.

– Ishte faji i luftës!… Ne bëmë atëherë një pakt. Atë natë të thashë: vetëm nëse Sharli nuk do të kthehet nga lufta, ne do mund të jetonim bashkë.

Ajo i vuri dorën në buzë. Donte që ai të heshtë.

– Po, ne menduam se Sharli ynë i shtrenjti nuk do të kthehej më, – përfundoi ai.

Ajo pohoi me kokë.

– Ndër ata miliona të vrarë, Sharli mrekullisht mbijetoi!

Ndjeu dhimbje. Madje një lloj turpi. Vallë ajo kishte dashur që ai të vritej? Jo, jo… në asnjë mënyrë. Po çfarë atëherë? Thjeshtë të mos vinte, apo të vinte më vonë, kushedi kur…

Ai gjithnjë e kishte dashur. Do ta donte gjithnjë. Ai dhe Sharli, që të dy, sikur ishin ngjizur në të njëjtën figurë, në atë të një burri të krijuar prej atyre të dyve dhe që donin të njëjtën grua.

– Pauvre Sharl! I mjeri Sharl! – pëshpëriti ajo dhe ktheu sytë nga fotografia që ishte në murin e sallonit.

– Notre cher Sharl! Sharli ynë i shtrenjtë! – shtoi ai.

– Ikjen tënde e vuajta shumë. E pamundur të jetoja gëzimin për kthimin e Sharlit. Ai përpiqej të bënte gjithçka që të më gëzonte. Por unë doja të isha vetëm, e mbytur në trishtin tim. Shpesh ikja nga shtëpia, kuturu. Vetëm natyra më qetësonte, vetmia. Aty përjetoja një jetë tjetër, imagjinare, jetën me ty. Sytë e tu, trupin tënd, gojën tënde, fjalët që më thoshe. Mbyllja sytë dhe dehesha me ty. Jo rrallë shkoja në liqen, në një cep disi të fshehtë, të futur. Xhvishesha e tëra dhe lahesha, si dikur me ty. Ishte e vetmja mënyrë të mbijetoja. Vuaja, vuaja tmerrësisht. Sharli e kuptoi pse unë vuaja. E dinte që vuaja për ikjen tënde. Më vinte keq për të. Lutesha në kishë. Por unë nuk arrija dot ta ngushëlloja. Përpiqesha ta largoja hijen e trishtit, por e pamundur. Pastaj, me kalimin e muajve, stinëve, viteve, shpirti im u mësua me atë ndarje. Më dukej sikur jetoja në një botë të ftohtë ku diejtë nuk ngrohnin më, nuk digjeshin më. Dhe pikërisht atëherë e kuptova se unë nuk qaja dot më. Lotët më ishin tharë.

Ajo ndaloi dhe mori frymë thellë. Ishte një gjendje e çuditshme malli, gëzimi, dhimbjeje, pengu e trishti bashkë, e ajo kohë dukej se i rëndonte me një peshë të jashtëzakonshme mbi gjoks.

– … Që atëherë nuk mbaj mend të kem qarë. Ishte e tmerrshme të mos kesh lotë, lotë gëzimi apo dhimbjeje, të të vdesin të afërmit dhe të mos mundesh të qash. Sytë e mi u ngjanin liqeneve të shterrur. Doja të klithja, të ulërija për të nxjerrë lotët e mia të gjithë asaj kohe lëngimi. Nuk qava as për vdekjen e nënës dhe babait tim, as për vdekjen e Sharlit. Kjo ishte e tmerrshme, sikur të isha një qenie shkretëtire.

Mazi mbushi gotat përsëri. Vështroi verën në gotë dhe shkëlqimin e atij lëngu dehës që e mrekullonte gjithnjë. E mbajti një çast gotën në dorë. E tundi. Vera vinte ngadalë brenda faqeve të kristalta duke lënë një gjurmë të lehtë. Kujtesa!

– Kur Sharli vdiq, mendova të të njoftoja, por pastaj hoqa dorë. Isha e zemëruar me ty… Në fillim kujtova se do ishe kthyer në Shqipëri, në vendin tënd, por si duket ngjarjet kaotike…

Ai heshti një çast i menduar.

– Vështirë të qëndroja. Nuk më pengonte ajo që ai vend ishte i trazuar, në kaos dhe në një gjendje dëliri, jo… Me atë vend më lidh gjaku, fëmijëria ime. Por martesat tona atëherë bëheshin nga familjet, pa dashuri. Mjaftonte të jepnin fjalën baballarët tanë tek njëri-tjetri. Më kujtohet si tani dita e martesës. Gruaja ime atëherë jetonte në një fshat tjetër, në një faqe mali. Kur e sollën në shtëpi na hodhën oriz dhe nëna i ngjeu buzët me mjaltë.

– Mjaltë? – u habit ajo.

– Ashtu ishte zakoni, që nusja të ishte gojëmbël.

Eleonora buzëqeshi.

– E habitshme!… Po oriz, pse?

– Që të kishim shumë fëmijë.

– Ah, zakone të bukura.

– E kisha parë veçse dy-tri herë dhe nuk e njihja. Nuk e dashurova. Më kujtohen si tani këngët e asaj dasme, rakia që pihej, dollitë. Nëna ime vinte rrotull si një flutur… Gjashtë muaj më vonë u nisa për në Francë, për në minierat e Sent Etienit. Një administrator francez kishte ardhur në Përmet e Berat dhe mblidhte puntorë që ti niste drejt jugut të Francës, përmes Marsejës. Dhe unë shkova bashkë me një grup prej 50 vetësh. U nisëm me një anije nga porti i Durrësit bashkë me Sotirin, shokun tim. Kështu, një jetë tjetër nisi për mua… Dashurinë e njoha vetëm me ty.

Mazi ktheu gotën përsëri. Po i shijonte kjo verë trazuar me kujtimet e një kohe tjetër.

– Të kujtohet dita e çlirimit? – tha papritur Eleonora.

– Ah, – pëshpëriti ai me një ëndje të madhe dhe kujtoi atë ditë të paharruar.

Po, iu kujtua ajo ditë kur njerëzit dolën dhe përqafonin njëri-tjetrin. Kishin dalë dhe Rozhe me Katerinën, pleqtë normandë që gëzonin si fëmijë… Karmençita, Esperanca, «Gavroshi» i hotelit që më së fundi ishte shfaqur sërish, oh, ç’gëzim i madh! Karmençita e mbështolli Mazin me krahët e saj të fuqishme dhe e puthi në buzë… Një puthje e dëshiruar prej kaq kohësh, e megjithatë ishte puthja e lirisë, e çlirimit, e fundit të luftës. Pastaj ishte Esperanca që e përqafoi si të ishte ati i saj. Kur e pa atë puthje, Eleonora qeshi me vete. E kuptoi dëshirën e gruas tjetër, por dhe atë çast të papërsëritshëm të gëzimit të asaj dite të shënuar… Bëri një hap, dy, iu afrua ngadalë, e pa me një dëshirë të madhe ngadalë dhe i puthi sytë. Njerëzit e Rezistencës mbushnin rrugët. Një muzikant rruge kishte marrë harmonikën e tij dhe kishte nisur një muzikë të gëzuar. Njerëzit filluan të kërcenin. Ah, ç’dans… sikur ata njerëz nuk kishin kërcyer kurrë. Mazi qeshte, se s’dinte të kërcente. Ai ndiqte hapat e Eleonorës dhe vazhdonte të qeshte me këmbët që i ngatërroheshin. Ishte i lumtur… ishte e lumtur. Dikush me një damixhan të madh në rrugë u shërbente njerëzve verë. Pinin me të njëjtën gotë dhe thërrisnin për Francën, për lirinë, për jetën.

Në mbrëmje ata u ngjitën në dhomë. Mbante mend se ishin si të dehur, me verën dhe lirinë. Ja pra që mund të deheshe dhe nga liria. Harroi premtimin e kolonelit, harroi gjithçka, fëmijën e tyre të humbur, gruan që e priste tremijë kilometra larg në atë vend të humbur. Harroi gjithë botën… Eleonora hoqi këmishën e saj të bardhë qëndisur me dantellë dhe ia flaku në fytyrë. Mazi qeshte, dhe donte ta kapte por ajo i iku nga duart dhe ngjiti shkallët lart. Ai e ndoqi, ndërkohë që ajo u hodh në shtrat duke hapur krahët. Priste ëngjëllin e saj. Donte të bënte dashuri. Ishte e dëshiruar, drithërimë e gjallë. Eja, i thoshte ajo me sytë e saj. Eja pëllumbi im. Dhe Mazi e pushtoi. Si mos ta gëzonin këtë ditë të shenjtë të lirisë. Ishte një kërleshje e habitshme, e etur, e lëngësht, drithëruese, me rënkime të lehta, të ëmbla, një kërleshje e dy trupave që tashmë ishin bërë në një, që pulsonin fort, gjer në ekstazën e tyre. “Ma douce chérie!” – pëshpëriste Mazi, “Mon amour à moi!”[2] – pëshpëriste ajo. Dhe ai udhëtonte me buzët e tij mbi trupin e saj. Puthte zverkun, kurrizin, barkun, kofshët dhe këmbët e saj, gishtërinjtë dhe pastaj ngjitej sërish në atë udhëtim dehës mbi atë trup të brishtë, me afshin e nxehtë, aromat dhe gjithçka të bukur të një trupi në ekstazë.

Pastaj ata u lëshuan dhe humbën në një kënaqësi hyjnore…

Ishte një kohë jashtë kohës. Ishin jashtë vetvetes…

Dhe tani kaq vite shkuar, ai, i pëshpëriti lehtë:

– Të kujtohet?

– Çfarë, – përsëriti ajo pa e ditur se çfarë duhej të kujtonte, pasi kujtimet ishin të pafundme.

– Kënga e Margaritës që kënduam atë natë… ose më mirë kënga e Eleonorës.

Ajo qeshi. I mori pëllëmbën në dorën e saj dhe e lëmoi lehtë, ëmbëlsisht.

– Po, ti këndoje këngën e Eleonorës!

Dhe ajo nisi të mërmërisë ngadalë atë këngë të tyre, që tashmë po e këndonte si të ishte një ninullë:

Më jep zemrën tënde Eleonorë…”

Ajo kishte vënë kokën në supin e tij. Mendonte. Pastaj ktheu kokën nga ai dhe e pa që diçka kujtonte.

– Çfarë po mendon?

– Rozhenë dhe Katerinën.

– Ah, miqtë tanë të mirë. Pas luftës ata nuk deshën të ikin nga hoteli. Në fillim vdiq Katerina. Kjo vdekje e helmoi të shkretin Rozhe. Një muaj më pas, ai u shtri dhe vendosi të mos ngrihej më. Donte të vdiste.

– Ashtu?

Ajo tundi kokën dhe vazhdoi.

– Nuk donte të hante. Pinte vetëm ujë. Më kot Sharli u mundua që ai të hiqte dorë nga veprimi i tij, por ishte i vendosur… “Nuk kam pse jetoj më”, thoshte ai. Duhet të nxitoj të takoj Katerinën. Dy netë para se të vdiste më fliste për filozofin Didero. E kishte për zemër. Dhe atë natë më foli për dashurinë e akademikut me Sofi Volar… Më foli për letrat që Didero i dërgonte Sofisë. Dhe një letër të fundit, pasi ajo kishte vdekur, ku ai shkruante se kur unë të vdes, grimcat e trupit tim do të lëvizin nën dhé dhe do të kërkojnë të bashkohen me grimcat e tua…  I shkreti Rozhe!

– E pabesueshme.

– Po… Atë e varrosëm pranë Katerinës, në të njëjtin varr, në varrezat tona.

Mazi rikujtoi atë figurë simpatike, thatime por të një karakteri të fortë, me atë ballin e lartë dhe dy sy të kaltër. Po, Rozhe kishte qenë një njeri i mrekullueshëm… studenti i dikurshëm i filozofisë. Historia e tij kishte qenë e veçantë. Në vitin 1914 atë e kishin mobilizuar si gjithë të tjerët për ta çuar në front… Iu kujtua ajo natë vere kur duke pirë nga një kalvados me të në taracën e hotelit, në një natë plot yje që s’kishte asgjë të përbashkët me luftën e tmerrshme, ai i tregonte ngadalë për jetën e tij, dashurinë për Katerinën dhe ditën që do të shkonte për në front. Katerina e kishte përcjellë gjer në stacionin e trenit në Gare de l’Est duke e puthur me lotë në sy. Plot turfullimë treni ishte nisur drejt Lindjes. Ndarja e tyre kishte qenë e hidhur. Pastaj erdhi lufta në llogore, bombardimet, uturimat e avionëve, korridoret sanitare, prozhektorët e mëdhenj, alarmet, sirenat, të plagosurit, të vrarët që i varrosnin në kodrinat e vdekjes. Kështu kishte shkuar ai vit. Shkruanin letra. Një plagë që kishte marrë në këmbë ishte mbyllur. Pastaj erdhi beteja pranë Marnës. Një betejë e tmerrshme.. “Atë natë, – i kishte thënë Rozheja, e kuptova se kjo nuk ishte lufta ime. Nuk doja të luftoja më. Përreth kisha me qindra të vrarë, madje dhe dy shokët e mi të llogores. Këto vrasje më dhembën shumë. Ngado pashë shkatërrimin e madh dhe vdekjen që kishte pushtuar shpirtin njerëzor. Po, lufta ishte një e keqe e madhe, ajo nuk ishte lufta e njeriut të thjeshtë, ajo ishte lufta e gjeneralëve… Mbaj mend që në mesnatë kapiteni ynë klithi britmën e fitores. Kishim fituar. Nata ushtoi nga thirrjet e ushtarëve, pro unë nuk klitha. Hodha armën dhe u ktheve mes atyre mijra të vrarëve. Ecja duke hedhur helmetën, brezin me granatat, xhaketën, ecja ngadalë mes të vrarësh në atë fushë të vdekjes…”

Pastaj atë e kishin arrestuar dhe e kishin çuar në gjyqin ushtarak si dezertor. I ati kishte patur disa të njohur në shtabin e ushtrisë dhe atë nuk e pushkatuan. E burgosën. Gjithçka kishte marrë fund për të: studimet, jeta e rinisë, e ardhmja. Por jo dashuria për Katerinën. Dhe ajo e priti gjatë shumë viteve. Dhjetë vjet më vonë, ai doli nga burgu dhe ata u martuan. Që të dy e urrenin luftën dhe ikën nga qyteti i vogël, pasi shumë prej banorëve e quanin ende “dezertor”. Por aq u bënte, dashuria e tyre kishte mbijetuar…”


[1] «Me të pestën, të pestën, të pestën /me Regjimentin e Pestë / po shkoj nënë / në vijën e parë të zjarrit…”

Libri “Një kohë pa kohë“ është romani i fundit i autorit Luan Rama pas tre romaneve të para tê tij: “Santi Quaranta“, “Camera obscura-Origjina e botës“ dhe “Burri qê donte tê vdiste“. Siç shkruhet dhe në hyrje tê romanit, janê tre romane në një“, tri ngjarje romaneske të lidhura me perceptimin e kohês dhe relativitetin e saj. Ja çfarê shkruhet në prologun e romanit:

“Në njëfarë mënyre koha sot është e përcaktuar. Eshtë një kohë e botës, e lëvizjes së yjeve, e sistemeve qiellore, një kohë e zhvillimit, e jetës, e ripërtëritjes. Lëvizje në kohë, ngjarje në kohë, e megjithatë në botën e shpirtërave duket se kjo kohë me një drejtim të caktuar jeton në një gjendje tjetër, jo fizike. Ajo herë zgjatet në kufijtë e së përjetshmes apo është konstante, herë shkurtohet. Madje dhe historia e një dite apo e një jave merr dimensionet e të gjithkohëshmes, një vlerë të gjithkohëshme apo absolute siç e gjejmë tek filmi “The Bridges of Madison county” me Meryl Streep dhe Clint Eastwood. Pra ajo është relative në sajë të përcaktimit shpirtëror. Ç’dimensione kishte koha për Ana Frankun në atë dhomë të fshehtë e të errët të izolimit? Ç’dimensione kishte koha për Franc Kafkën apo për Arthur Rimbaud që pas pesë vjet së shkruari poezi ai humbi në shkretëtirat e Adenit aq sa kur ai vdiq, poetët parnasienë pyetën: vallë Rimbaud paska qenë gjallë deri tani?

Ç’dimension kishte koha për Migjenin tonë apo për poetin francez Robert Desnos në kampin e Terezinës që kockë e lëkurë nuk arriti ta kapërcente atë kamp në ditët e çlirimit? Edhe koha e udhëtimeve të Odiseut apo e tregimeve të tjera homerike është po ashtu relative. Ndodh nganjëherë që njeriu të harrojë kohën në të cilën jeton, kohën që s’ka kohë edhe pse akrepat e kohës fizike ecin normalisht në të njëjtin drejtim. Stinët ndërrohen, vitet dhe shekujt gjithashtu. Ka njerëz që fizikisht jetojnë një fragment të shkurtër të kohës së jetës së tyre dhe e lënë këtë botë sikur kanë jetuar një shekull. Të tjerë jetojnë me të ardhmen, të tjerë me të shkuarën. Marcel Proust ishte gjithnjë në “kërkim të kohës së humbur”. Pikërisht në kërkim të kësaj kohe ai ndërtoi monumentin e tij letrar edhe pse kohën e tij, atë që jetonte, ai nuk e jetonte realisht, ai ishte në kohën tjetër, atë të shkuarën, kohën e personazheve të pikëtakuar në rini të tij, duke zbuluar kështu psikologjinë e një kohe që nuk jetonte më, por që jetonte me aromat, ngjyrat, ndjesitë për muzikën, zërat, heshtjet, hijet, në gjithçka delikate të salloneve letrare, të kësaj bote siç ishin dhe pikturat e Wermeer që e bënin të humbte vetëdijen.

Duke medituar për kohën për një çast imagjinoj një tablo surealiste me shumë sahate të mëdhenj ku akrepat lëvizin në një mënyrë të ç’rregullt. Ka epoka ku ndodhin ngjarje të mëdha tronditëse dhe vetëm ato mbeten në kujtesën e humanitetit, ka epoka të tjera ku nuk ndodh asgjë, ku akrepat e kohës duket se nuk kanë ecur dhe s’ka mbetur asgjë në kujtesën njerëzore, siç ka ndodhur për Shqipërinë gjatë pushtimit të gjatë osman. Koha lëviz e shket sipas perceptimit tonë, pulsimi të shpirtit. Dhe ndodh jo rrallë që mund të themi: ç’kohë e gjatë, ç’kohë e keqe dhe e mbrapshtë, ç’kohë e madhërishme apo të pyesim veten: në ç’kohë jetojmë?

Tri pjesë romaneske të këtij libri ku personazhet pikëtakojnë të kaluarën, rijetojnë me të dhe dalin nga skena me një shpirt tjetër që thua endet në ajër dhe me një dëshirë për të rijetuar kohën që ka mbetur…

 Pas këtij prologu dhe zhvillimit tê ngjarjeve romaneske ku realativitetti i kohês ështê ajo çka i lidh ngjarjet, nê epilogun e romanit, nên titullin «Koha reale dhe ajo e shpirtit», autori shkruan:

“Koha planetare, galaktika, koha dhe fatet njerëzore… Shumë pyetje vërtiten rreth konceptit të kohës. E pamundur t’i japësh kohës dimensionet e veta reale, jo thjesht pse Anjshtanji zbuloi relativitetin e kohës, por sepse ajo përjetohet në mënyra të ndryshme e ndërvarur nga kulturat, nivelet shoqërore, përmbysjet e mëdha dhe lëvizjen kaotike të kësaj bote të mbërthyer nga dramat e tragjeditë e mëdha, nga luftrat shkatërruese që njeriu pagan nuk i kishte menduar. Dhe atëherë ne e kuptojmë se nuk është koha ajo që shkon në mënyrë ritmike, të përcaktuar, pa u ndalur, matur me orën Greenwich, koha e matur dikur në raport me diellin, me ciklet hënore apo kalendarët e vjetër egjiptian, roman, gregorian kopt, hebraik… Vallë, ne jetojmë këtë kohë të ndarë në sekonda, minuta, orë, ditë, muaj, vite, shekuj apo mijëvjeçarë apo secili nga ne jeton kohën e tij? Kohë që përjetohet në mënyrë të veçantë nga njëri cep i botës në tjetrin, kohë që shkoh më përpara se ç’duam, apo që ecën mbrapsht, rikthehet në mënyrë të papritur, të çuditshme, nuk dihet për sa kohë, si të bjerë në letargji nga lodhjet, dhimbjet, vuajtjet, tronditjet e mëdha. Çrëndësi ka koha fizike që vazhdon të lëvizë me lavjerësin e tij të njëjtë kur koha e shpirtit e ndal, kur ne humbim kujtesën. Çmendonin vallë për kohën njerëzit e parë kur s’kishin matës special, ç’mendonin vallë paganët, njerëzit e antikitetit, të mesjetës, të kohës së Rilindjes? Cila është në fakt vlera e vërtetë e kohës. A nuk personalizohet në fund të fundit koha e çdo njeriu? Cila ishte koha e vërtetë në rrugët e qytetit të Hiroshimës apo Nagasakit. A nuk ndaloi koha në ato çaste kur këpurdha e tmerrshme bërthamore ngrihej furishëm mbi çatitë e mjera të qytetarëve anonimë. Sa zgjati kjo kohë? Sa koha reale apo më shumë? Çmendonte Salvador Dali kur sahatet e tij të pikturuar shkriheshin dhe deformoheshin. Cili është vallë koncepti i kohës në qelinë e një të dënuari me vdekje që pret ekzekutimin e tij, e një njeriu që humbet lirinë, ndryshe nga jeta e një qytetari të lirë në jetën e tij të zkaonshme. Si përjetohet koha në udhëtimin e vetmuar në një shkretëtirë. A nuk përjetohet ndryshe koha e dashurisë? A nuk ndodh që koha të nderet në ajër në jetën e qy qenieve të përgjërur të ndarë dhe që pikëtakohen sërish? Ne asnjëherë nuk e dimë se sa kohë jetojmë, madje këtë nuk e kemi në dorë, ne jemi të pafuqishëm ndaj kohës. Për personazhet e Mazit dhe Eleonorës tek “Eleonora”, 40 vjet të ndarjes së tyre shkurtohen aq shumë, sa ata ndjejnë se koha nuk ka lëvizur, është po ajo kohë e dashurisë, thua se papritur, një natë më parë ka ndodhur eklipsi i hënës. Vitet shkurtohen si me magji në kufirin e një dite. Po kështu dhe për Arturin dhe Adrianën tek “Burri që donte tê vdiste” koha çuditërisht u kthye mbrapa sikur akrepat të fillonin të lëviznin me shpejtësi në kah të kundërt për tu rigjetur aty ku ishin ndarë, me të njëjtën ndjenjë dhe ku koha e kaluar, koha kur e kishin humbur njëri-tjetrin, harrohet. Vallë ushtari i harruar italian Alberto Saviani nga koha e Luftës së Dytë Botërore, përballë ish të dashurës së tij Laura, tek “Nata e gjatê e Alberto Savianit”, a do ta gjejë nocionin e kohës dhe identitetin e vërtetë të tij?… Kështu koha në dashuri, ashtu si dhe koha në pasionin e madh të punës, të krijimit, të ndërtimit të bukur të botës, gati harrohet dhe të ngjan se askush nuk mendon për kohën që shkon, sikur të jetojmë në një lloj mistike. Mikelanxhelo harrohej nën kubenë e Siktinës dhe vetëm kur drita e bardhë e agut shfaqej nga jashtë, kjo e bënte të kujtohej se kishte kaluar gjithë natën në ethet e krijimit të figurave hyjnore. Sandro Botticelli harrohej gjithashtu pas portretit të Simonetta-s e po ashtu dhe Raffaelo pas syve dhe buzëve të së dashurës së tij Fornarina, të pikturuar kushedi sa herë. Louis Aragon humbiste kujtesën para fytyrës së Elsa Triolet, siç shkrua ai në librin e tij poetik “Sytë e Elsës”. Cila ishte koha e vërtetë e Prustit? Vallë koha fizike e tij, nga lindja dhe deri tek vdekja e parakohëshme në moshën 51 vjeçare, apo ishte koha e kërkimit të kohës së humbur, e kërkimit dhe përshkrimit të atyre personazheve që kishte piktakuar dikur salloneve letrare, pranë vajzave të njoma dhe meshkujve të bukur si i dashuri i tij Agostineli, gjithë ajo atmosferë plot ngjyra nën dritën e bardhë të një Wermeer apo plot aroma ku ai shijonte vërtete kohën e një jete të plotë dhe jo atë brenda asaj dhome në bulevardin Haussmann apo në Rue Hamelin të Parisit?

Ah, koha që aq rrallë mendojmë ta jetojmë atë plotësisht!…»

——-

“Një kohë pa kohë“: një ekstrat nga romani i parë (pra ngjarja e parë) “Eleonora“:

* * *

Një ditë më vonë dikush njoftoi në hotel se gjermanët po bënin kontrolle në qytezë. Kërkonin njerëzit e Rezistencës. Shumë njerëz hynin e dilnin në hotel atë kohë. Në mbrëmje ai hyri në korridorin e shtëpisë.

– Mazi, gjermanët po kontrollojnë. Kam frikë.

Ai s’dinte çfarë t’i thoshte. U mundua të buzëqeshte për t’i dhënë kurajë.

– Mazi!

– Çfarë?

– Ngjitu lart në dhomën time. Nuk i dihet. Ata mund të hyjnë edhe këtu.

Ai shtangu. Të ngjitej? Ç’të thoshte?… Hoqi pallton dhe pastaj çizmet e përbaltura.

– Ja, pas pak, – mundi të thoshte, pa ditur ç’të bënte.

Dëgjoi hapat e saj tek ngjitej.

Një orë më vonë u ngjit dhe ai. Në mbrëmje, jashtë nga rruga, filluan të lehnin qentë dhe u dëgjuan britmat e disa ushtarëve në gjermanisht. Një dritë projektori vërtitej në qiell. Bënte ftohtë. Erë. Ai e shtyu derën ngadalë. Një qiri digjej duke shpërndarë një dritë të zbehtë. Eleonora ishte shtrirë dhe ishte shtyrë në cep të murit. Sytë e tyre u kryqëzuan. Në fillim ai vetëm u ul në cep të krevatit, pastaj, i heshtur, u shtri.

– Natën e mirë Eleonorë!

– Natën e mirë, – pëshpëriti ajo me gjysmë zëri.

I kishin kthyer kurrizin njëri-tjetrit, por që të dy nuk flinin. Pas pak ai dëgjoi një dënesë të përmbajtur. Eleonora qante.

– Çfarë ke? – e pyeti ai.

– Hiç… s’kemi asnjë lajm nga Sharli. Kam frikë se…

Një uturimë kamioni u dëgjua larg…

– Mazi! – pëshpëriti ajo me frikë dhe u afrua drejt tij duke iu ngjeshur në gjoks. U kap pas tij sikur të donte ta mbronte. Edhe ai e pushtoi. Ndjeu rrahjen e zemrës së saj.

Kamioni që uturinte tashmë ishte larguar. Drita e zbehtë e atij qiriu po shkrihej më në fund duke ndriçuar sytë e saj të mëdhenj dhe të bukur. Vetëm atë çast ai e shtrëngoi fort.

Mbylli sytë. Mendoi : “Eleonora ka sy të bukur… Eleonora ka krahë të ngrohtë… Eleonora ka gojë të bukur.”

Ai afroi buzët e tij dhe e puthi. Por ajo zuri të qante, duke pëshpëritur “Sharl… Sharl… tu me pardons!” Më fal Sharli im!

Më së fundi ajo e la veten në krahët e tij të fuqishëm. I la gjinjtë e saj të zhvisheshin dhe të ndjenin peshën e trupit të tij… Ndjeu barkun t’i ngjethej, ndjeu kofshët t’i drithëroheshin.

– Ah, Sharl! – pëshpëriti me zë të mekur ajo… Tu me pardons?! Ti më fal?!

Tani ajo flinte. Ai kishte marrë një cigare, shikonte nga dritarja dhe mendonte për shtëpinë e tij, gruan e tij, fëmijën që duhej të kishte mbushur vitin e dytë të jetës … Imazhet e vendlindjes e pushtuan. Kishte dhimbje. Asnjë lajm nuk vinte nga Shqipëria në atë kohë. Ç’bëhej vallë atje? Vetëm pas mesnate e zuri gjumi.

Kishte kohë që kishte aguar. Dy buzë të njomështa e zgjuan në mëngjes.

– “Bonjour mon amour!” Mirëmëngjes dashuria ime!

Ishte Eleonorë…

* * *

Tri ditë dashuri. Tri ditë. Nga e enjtja deri të shtunën. Binte shi.

Pasi mbaronin darkën, ai mbyllte hotelin me njerëzit e paktë që ishin aty: një çift i vjetër nga Normandia, një grua spanjolle me fëmijën, ikur të tmerruar nga Barcelona, kur Republika e re spanjolle po jepte shpirt; një plak i mjerë që thoshte se ishte një protestant “Huguenot”, çifti i moshuar Rozhe dhe Katerina dhe një djalosh 9 vjeçar, një lloj Gavroshi që kishte mbetur jetim dhe endej qytezave të asaj zone, pasi s’kishte ku të rrinte. Mazi u thoshte ‘natën e mirë’ dhe ngjitej shpejt në shtëpi, ashtu si  i dehur, duke i marrë shkallët me një frymë.

Ajo e priste duke e mbytur me të puthura.

Natën e parë ajo i tha:

– Ti më solle përsëri në jetë… Tani i ndjej të gjitha aromat e jetës. Dhe nata më e zezë më është e bukur, pasi të shoh ty.

– Mua?

– Po… pasi unë jetoja në ankth, si në një tunel të errët, me idenë se nuk do të agonte më, se ky ishte fundi i botës.

Dhe ajo kërleshej me të, i ngjishej pas trupit në një ekstazë marramendëse. Pastaj kur vinte në vete, këndonte një këngë që i pëlqente dhe atij:

“Si tu veux faire mon bonheur

Marguerite, Marguerite

Dons moi ton cœur!…”

Ishte një këngë e vjetër: “Nëse do të më lumturosh, Margaritë, Margaritë, ma jep zemrën tënde”… Dhe pastaj ai e shoqëronte. Në refren ai nuk thoshte Marguerite por Eleonorë… Ajo qeshte e shkrihej si gruaja më e lumtur në botë, edhe pse ishte luftë.

“Si tu veux faire mon bonheur

Eleonore, Eleonore

Dons moi ton cœur!…

Natën e dytë ai e pyeti:

– Pse më do? Ti e di… Ne nuk mund të jetojmë bashkë. Unë kam një grua dhe një fëmijë që më presin, ti ke Sharlin. Ai do të kthehet.

– Ah,  pusho… – dhe ajo i vinte gishtin e saj butësisht mbi buzët e tij që ai të mos fliste më.

– Të lutem! Le t’i harrojmë fatkeqësitë tona… Të shpresojmë!

Pastaj ajo mendohej, trishtohej dhe niste një dënesë që atij i këpuste shpirtin.

– As unë nuk dua të ndodhë kjo, por është e pamundur. Nuk mund ta mposht dot vetveten. Mazi, është e pamundur!

Natën e tretë ajo ishte shtrirë në shtrat me të.

– Mazi, e di?

– Çfarë?

– Po jetoj ditët më të bukura të jetës sime… Tani nuk kam më frikë nga asgjë, as nga bombat, as nga vdekja.

Mazi e shikonte i habitur atë dhe vetveten, i dukej se kishte një engjëll në krahët e tij.

* * *

Frynte erë dhe qielli kishte ngjyrën e plumbit. Në fillim u dëgjuan të lehura qensh, pastaj zhurmë motorash dhe në fund zhurma e një kamioni. Këmbë ushtarësh hidheshin mbi asfalt, shoqëruar nga thirrje gjermane. Porta që goditeshin me shqytat e armëve.

Lart, në dhomë, ata fikën dritën dhe mbajtën frymën.

– Po bastisin! – tha e shqetësuar ajo.

Mazi vështronte nga dritarja pa ditur ç’të bënte.

– Eja shpejt, fshihu këtu, – i tha ajo dhe e drejtoi nga një portë e maskuar e dhomës, pranë një dollapi.

Papritur poshtë goditën portën e tyre. Eleonora zbriti me shpejtësi me ato flokë të pushpuritura dhe me frikën që i dukej në fytyrë.

– Hapeni! Kontroll!

Dhe ajo hapi portën. Ai përgjonte dialogjet me gjermanët.

– Partizanen?

– Najn partizanen! – tha Eleonorë dhe u tregoi hotelin.

Jashtë qentë klithnin. Dy gjermanë u ngjitën lart, vëzhguan nëpër dhomat bosh. Ndërkohë dëgjuan britmën e Eleonorës dhe zbritën me të shpejtë… Eleonora nxitonte nga hoteli ngjitur.

Në skutën e fshehtë Mazi përgjonte. Në dhomë ra heshtja por në rrugë dëgjohej që gjermanët vazhdonin të bastisnin. Thirrje, lehje qensh, zhurmë motorash. Ai vendosi të presë dhe nuk kaloi kohë kur gjithçka ra në qetësi. Zhurma e kamionit po largohej gjithnjë e më shumë.

Pas pak dëgjoi hapa të lehtë që u ngjitën dhe u afruan drejt portës së fshehtë.

– Mazi?!

Ai shtyu portën dhe doli ngadalë. U përqafuan.

– I shtrenjti im, – pëshpëriti ajo, ndërkohë që ai e mbyti me të puthura.

– Thanë gjë për Karmençitën? – pyeti ai i shqetësuar.

– Në fillim dyshuan, por kur e panë me Esperancën vazhduan kontrollin dhe u larguan. Si mund ta dinin se ishte gruaja e një luftëtari qe kishte luftuar kundër gjeneralit Franko?

Atë natë nuk fjetën pothuaj gjithë natës. Kishte dëshrirë ti tregonte për vullnetarët shqiptarë të Luftës së Spanjës.

– Vërtet kishte vullnetarë shqiptarë në Brigadat Internacionale? – pyeti ajo e habitur .

– Po, madje dhe unë do të kisha shkuar, por rasti e solli që nuk shkova.

– Kur kështu?

– Ishte viti 1937… Sapo e kisha lënë minierën e Sent Etienit dhe disa kohë jetova në Villeurbane, në periferi të Lionit, ku kishte një grup shqiptarësh antifashistë. Një shoku im i afërt, me të cilin punova gjatë dy vjetëve dhe flinim në një dhomë, më kërkoi që të nisesha me të në Spanjë. Ne e urrenim fashizmin. Hodo quhej. Ai u nis përpara dhe e lamë që një javë më vonë të shkoja dhe unë në Paris. Madje më dha dhe adresën e hotelit ku do qëndronte: “Hotel Belleville”. Kështu, pas një jave mora trenin dhe disa plaçka dhe u nisa. Doja të shkoja të luftoja. Mendoja se në Spanjë luheshin fatet e Shqipërisë dhe fatet e Europës. Ishte fillim jave dhe në mbrëmje mbërrita në “Hotel Belleville”. Ngado në Paris kishte veçse banderola: “Rroftë Fronti Popullor”, “Vdekje Frankos, Musolinit dhe Hitlerit”, “Rrofshin bijtë e proletariatit që shkojnë në frontin e lirisë”.

– Duhet të ketë qenë një entusiazëm i jashtëzakonshëm, – tha Eleonorë.

– Po… Në 8, “Rue du Combat” ishte qendra e Kominternit për Ballkanin, ku mblidheshin vullnetarët që vinin nga Ballkani. Atje takova një shqiptar që merrej me gazetën dhe ai më pyeti: – Po ti akoma s’ke ikur? – Jo, – i thashë. – Hodo më tha të vija në fillim të javës! – Por ata janë nisur që dje… – shtoi ai. – U nisën me tren nga stacioni i Lionit. Sot janë nisur për në stacion dhe dy shqiptarë të tjerë. Mund ti gjesh atje.

Eleonora ishte shtrirë me kokën në gjunjët e tij dhe dëgjonte e etur mbi jetën e tij.

– Menjëherë e përshëndeta dhe u nisa për në stacionin e trenit. Por mjerisht treni kishte një orë që ishte nisur. Mbeta vetëm. Ku të shkoja? Nuk njihja njeri tjetër në Paris. E dija që një shqiptar tjetër ishte nisur nga Marseja me një anije për në Barcelonë, por rrugës anija ishte mbytur. E kishin bombarduar. Quhej Teni, nuk e njihja, ishte nga brigjet e jugut të Shqipërisë, një internacionalist.

Pastaj ai heshti.

– Më mirë që nuk shkove. Ndoshta do ishe vrarë në Spanjë! – i tha me zë të ulët ajo.

– Ndoshta, buzë lumit Ebro, si Hodo, miku im… – pëshpëriti ai dhe afroi kokën e saj mbi gjoksin e tij. – Ai shkoi dhe nuk u kthye më, mbeti në brigjet e Ebros. E varrosën bashkë me një poezi të shkruar që i gjetën ne xhepin e tij. Një poezi për paqen. Tani shumë vullnetarë shqiptarë ndodhen ende në kampet franceze pranë kufirit spanjoll. Kushedi, mbase Skënderi, një mik tjetër nuk është vrarë.

Ai mbylli sytë. Kujtonte ato ditë të Parisit që jetonte luftën e Spanjës dhe solidaritetin e botës për Republikën e re.

Pas pak u dëgjua sahati i murit. Ndjeu duart e saj ti ngjiteshin krahërorit. Pastaj trupin e saj që iu ngjesh me ata gjinj të fryrë, me buzët e lagështa. Nuk u ngjitën lart, në katin sipër. Ai nisi ta zhveshë duke kundruar hiret e atij trupi të njomë. Pastaj e rrëmbeu me krahët e tij të mëdhenj dhe u mpleksën aty mbi divan, në trallisjen e trupave të tyre, të seksit, të ngjizjes, rënkimit dhe asaj frymëmarrje që dukej se po u dilte vetë shpirti.

* * *

Të dielën në mëngjes shkuan në kishë. Ishte mesha e një të vrari, një djalosh i qytezës. Shkuan që të dy. Prifti, abati Andre, këndoi ‘Te Deum’. Arkivoli me të vrarin ishte aty, në mes të kishës. Ishte vrarë dy ditë më parë.

Ai vështronte arkivolin dhe papritur, pikërisht kur abati tha “Amin”, atij iu shfaq figura shtatlartë e kolonelit, shtrirë atje, në atë arkivol, mbuluar në zambakë të bardhë. Eleonora krejt në të zeza i qëndronte pranë, përkulur si një Shën Mari.

Vetëm kur filloi muzika, ai u shkëput nga ai imazh i papritur. Ndjeu ftohtë. Tmerrësisht ftohtë, si ta kishte pushtuar një i ftohtë të vdekuri.

Ishte një e diel e tmerrshme, e hidhët.

Kur u kthyen nga mesha, ai nxitoi në hotel. U ngjit lart në çati dhe nisi të rregullonte cepin e çatisë, pasi një natë më parë furtuna i kishte flakur tjegullat poshtë në rrugë.

Kur e pa ashtu në majë, si buzë një humnere, Eleonora i klithi e tmerruar:

– Mazi?! Ç’bën?… Do biesh!

Por ai nuk iu përgjigj.

Në mbrëmje, poshtë në sallon, darkën e hëngrën si zakonisht. Ai hapi radion. Ishte mareshalli Peten që mbante një fjalim patetik për francezët dhe historinë e Francës. Në fund u dëgjuan duartrokitje dhe pastaj kënga kushtuar mareshallit që tashmë ishte kthyer në një lloj himni. Mazi e mbylli radion menjëherë:

– Luftë e mallkuar!…

Eleonora u nis për t’u ngjitur lart.

– Po shkoj… eja, – dhe ajo vazhdoi të ngjitej.

Ai e ndoqi me sy derisa figura e saj u zhduk. E ndjeu që derën e la hapur, pasi ajo nuk kërciti.

Qëndroi një çast në heshtje pa ditur ç’të bënte. Ajo meshë i kishte futur mortin në shpirt. Dhe ja ku sytë e tij u kryqëzuan me vështrimin e kolonelit në fotografinë përballë në sallon.

Ai iu afrua me ndrojtje dhe e vështroi drejt e në sy. Vështrimi i kolonelit iu duk i rreptë, jo ai që ishte mësuar ta shikonte sa herë e thërriste për punët e hotelit. Pse vallë i dukej kështu? Papritur, si nga larg, i erdhi ehoja e fjalëve të tij atë ditë në stacionin e trenit kur do të shkonte në front:

“Mon cher Mazi… po lë gjithçka në duart e tua… hotelin, shtëpinë, gruan… Kujdesu për ata.”

Ai vështronte gjithnjë nga fotografia e kolonelit dhe kësaj radhe dëgjoi zërin e tij:

– Po Sharl, këtu do të jem për çdo gjë! Të premtoj!

Atë mbrëmje, ai vinte vërdallë nëpër dhomë. Shkonte kuturu, shfrynte nga dhimbja që nuk i shqitej. Pastaj zbriti shkallët dhe doli jashtë me nxitim.

Ishte një natë e errët dhe pa yje. Një e zezë që e kishte pështjellë të gjithin dhe e shtrëngonte aq sa mezi merrte frymë. Ç’është kështu, mendoi me vete. Ç’po bëj?… Dëgjonte vetëm erën që frynte. Pastaj iu shfaq fytyra e të atit, i cili e vështronte ashtu në gjysmë-errësirë me një vështrim të errët. Përse në errësirë? mendoi ai. E ndërkohë si një zë që vinte nga larg, i ati i thoshte: “Ku je o bir, ku humbe kështu? Si na le të vetëm në këtë luftë?… Prandaj qëndrove në Francë, të bësh dashuri?… Dhe papritur hija e tij iu zhduk pa zhurmë.

Mbylli sytë. Më kot kërkonte hijen e të atit, më kot kërkonte një dritë në atë botë aq të errët dhe të mistershme.

Nga dritarja Eleonora vështronte siluetën e tij që shkonte drejt zabelit duke humbur në fillim të atij pylli të vogël. “Me siguri në shtëpizën e drurit”, mendoi ajo.

Dhe vërtet, kur kishte mbërritur aty, Mazi ishte shtrirë dhe vështronte tavanin e drunjtë. Pastaj mbylli sytë. Ishte një e zezë cfilitëse, vrasëse, çka i kujtoi minierën dhe galerinë e errët atë ditë kur në Sent Etien, galeria e tyre Nr.27 ishte shëmbur dhe ai, bashkë me dy shqiptarë dhe minatorë të tjerë francezë e polakë kishin mbetur në errësirë, vetëm me një llampë të ndezur. Nga ajo dritë e zbehtë ai shikonte ato çaste ato figura njerëzore sikur të ishte në një botë tjetër. Sa shumë kishin luftuar atë ditë për jetën, duke gërmuar me kazmat në duar për të hapur një të çarë. Ishte një luftë e tmerrshme për jetën, e pashpresë, ku nën dritën e zbehtë të asaj llampe të vetme shiheshin hijet e atyre njerëzve në përleshje me dheun e rënë të galerisë. Pas dhjetë orësh ata kishin mundur, kishin klithur njëzëri. Ishte britma e shpëtimit.

Kur kishin dalë jashtë ishte natë dhe një qiell plot yje i priste. Jashtë ishte jeta…

* * *

Që nga ajo natë, Mazi nuk u ngjit më në dhomën e saj. Natën tjetër, ajo bëri nga shkallët, hipi lart dhe hyri në dhomë, por pas disa minutash doli sërish në krye të shkallëve:

– Mazi!

Ai u afrua poshtë shkallëve dhe e pa me dëshpërim.

– Nuk mundem Eleonorë… më beso!

– Çfarë të mundon, – shtoi ajo.

– Sharli…

Ajo nuk foli. Ai dëgjoi derën që u përplas dhe në heshtjen e madhe që kishte pllakosur atë shtëpi dëgjoi një dënesë të mbytur. Një çast erdhi kuturu nëpër sallon, u ngjit sipër shkallëve, ngadalë, dhe ndaloi para derës së saj. Përgjoi një çast në mëdyshje. E dinte se po të hynte do të binin në krahët e njëri-tjetrit, se etja e dashurisë do të ishte më e madhe se arësyeja, se ata do të shtriheshin dhe ashtu të xhveshur do të vazhdonin atë romancë të bukur që kishin filluar, pa u ngopur me njëri-tjetrin, gjithnjë në dehje, në delir.

E megjithatë ai nuk hyri. Zbriti ashtu pa ditur ç’të bënte dhe papritur u gjet sërish përballë fotografisë së kolonelit. Menjëherë u zmbraps dhe u largua. Nuk donte ta shikonte. Shkoi drejt divanit, rrëmbeu një kuvertë dhe u shtri. Por koloneli iu shfaq përsëri. I dukej sikur Sharli i thoshte: “Mon cher Mazi, i dashur Mazi… Si shkojnë punët andej, si është Eleonorën? A mërzitet? Po andej nga hoteli?… Këndej nga ne është furtunë e madhe, dëborë, e pamundur të shpëtojmë nga ky ferr i vërtetë… Thuaji Eleonorës të bëjë kujdes për shëndetin. Ajo është e brishtë…”

Pastaj çuditërisht, imazhi i kolonelit më pas u zhduk. Ai u ngrit, qëndroi një çast i ulur dhe pastaj brofi në këmbë duke shkuar drejt portës. Jo, nuk mund të qëndronte më. Mbylli portën me kyç dhe humbi në errësirë drejt hotelit.

* * *

Në shkurt bëri një i ftohtë i madh. Eleonora dergjej në shtrat. Ai ishte ngjitur lart, pranë shtratit të saj dhe kishte parë një leckë të gjakosur. Ç’kishte ndodhur? Ç’të ishte?… Mos vallë ka vjellë gjak?” mendoi ai dhe hipur në kaloshinë, nxitoi të merrte doktorin. Shumë shpejt u kthye me të. U ngjitën lart. Eleonora digjej në temperaturë. Dridhej e tëra dhe ishte si në kllapi. Doktori e vizitoi dhe Mazi iu drejtua:

– Çfarë ka doktor?

Doktori e pa dhe nuk foli. E vështroi me një shikim qortues. Ç’mund t’i thoshte?! Ajo kishte dështuar.

– Kini mëshirë për këtë grua të vetmuar. Humbja e një foshnje është tragjike për të, veçanërisht tani.

Mazi e vështroi i tronditur pa ditur ç’të thoshte, vetëm mërmëriti.

– Ka qenë shtatzënë?

Ishte zbardhur i tëri në fytyrë.

– Duhet të mjekohet menjëherë… dhe ruajeni nga temperatura e lartë.

Doktori nxori nga çanta një gjilpërë, i bëri një injeksion, i vuri pastaj dorën në ballë dhe i zgjati Mazit një kuti ilaçesh.

– Duhet t’i marrë tri herë në ditë… një kokërr!

Doktori rrëmbeu çantën, diçka mërmëriti dhe bëri nga dera.

– Nesër do dërgoj një infermiere… dhe sonte mos e lini vetëm. Nuk i dihet!

– Faleminderit shumë, doktor! – u përpoq ta falënderonte Mazi, por ai e vështroi gjithë inat dhe i përplasi derën në fytyrë.

Natën, Eleonora rënkonte, fliste përçart.

– Ah Mazi! Një Zot n’a ka dënuar. Mazi… Ishte fëmija ynë! “Mon bebe” rënkonte ajo dhe i fliste fëmijës së saj sikur ëndrra e saj të ishte realizuar.

Ai i hiqte rrobat gjithë djersë dhe i vishte rrobat e pastra.  Gjinjtë e saj nxirrnin avull… Gjinjtë që kishte puthur si i çmendur. I lagte buzët me ujë, i vinte kompresa në ballë. I jepte të pinte qumësht dhe atë pastaj e kapiste gjumi, aty, pranë saj, në vigjilje.

– Shko Mazi, shko! Dua të vdes!… “Mon bebé”, pëshpëriste ajo, ngadalë, si të donte të kishte në krahë fëmijën e saj.

Por Mazi qëndronte, i ulur atje, pranë krevatit të saj dhe e përgjonte sa herë ajo zgjohej. Një mëngjes kur u zgjua, pa sytë e saj që po e shikonin me dashuri, por dhe me një lloj qortimi.

– Më fal Eleonorë! Më fal, nuk duhej…

Ajo nuk foli. Ai i solli diçka të hante por stepi kur e pa në atë gjendje dëliri. Shtrëngonte një nga jastëkët në krahët e saj dhe pëshpëriste: “Mazi im i dashur, shikoje, shikoje… ka sytë e tu dhe buzët e tua, ka hijen time. Oh sa shumë e kisha ëndërruar këtë fëmijë… Mazi, Mazi, pse i kam këmbët e lagura, ku jam vallë kështu, çështë ky lumë që po më merr?

Mazi u përkul pranë saj dhe i tha:

– Eleonorë, unë jam këtu.

Ajo hapi sytë një çast si për tu siguruar dhe pastaj i mbylli. Rënkoi dhe e kaploi gjumi.

Ai doli në dritare dhe çuditërisht pa hënën, një hënë të kuqe. Rrallë herë kishte parë një hënë të kuqe. Përse të jetë e kuqe vallë?… Mos ndoshta një eklips? Dhe ashtu i shtangur ajo hënë aq sa e magjepste, po aq dhe e frikësonte. Një hënë e kuqe, një hënë gjaku.

Dy javë më vonë gjendja e saj u përmirësua. Pastaj, në mbrëmje Mazi shkonte të flinte në hotel. I shfaqeshin gjithnjë ato lecka të përgjakura dhe imagjinonte fytyrën e një fëmije që ajo do të kishte lindur dhe që ai do të ishte i ati…

* * *

Mazi ngjiti shkallët e hotelit me disa drurë në krahë. Kaloi sallonin drejt sobës së madhe rreth të cilës ishin ulur në një divan të vjetër plaku Rozhe dhe Katerina. Përballë tyre Karmençita punonte nje triko për Esperancën e vogël. Kjo ishte bota e atij hoteli, një botë e paqtë në një kohë të mallkuar lufte, ku fati i kishte afruar akoma më shumë me njëri-tjetrin si të ishin një familje. Mazi futi një kërcu në sobë dhe dëgjoi Rozhenë që i thoshte:

– Rrofsh Mazi, rrofsh! Ky shi i mallkuar na ka hyrë gjer në kockë.

Ai u ngrit dhe duke qeshur nga Rozheja e pyeti:

– Çfarë po lexon Rozhe?

– Ah, një libër të Dantes, Komedia, “Komedia Hyjnore”… E ke lexuar?

– Jo, – mohoi me kokë Mazi, duke e parë atë me dashuri.

Rozheja ishte një lloj filozofi.

– Një histori e habitshme dashurie që vazhdoi një jetë, Dantja për Beatriçen të cilën nuk e gëzoi dhe që imagjinonte ta takonte në Parajsë. Prandaj dhe e shkroi këtë libër.

– Duhet të jetë interesante!

Ndërkohë Esperanca iu afrua duke kërkuar të luante me të. Ajo e donte shumë Mazin.

– Tani jam i zënë Esperanca, sa të mbaroj diçka…

Ajo uli kokën e pakënaqur. Mazi qeshi. Por ndërkohë ajo e pyeti:

– Mazi, a do ta shoh vallë atin tim?

– Sigurisht, madje shpejt. Dhe pak dhe lufta do mbarojë.

– Mazi, a ke qenë në Barcelonë?

– Jo, jo, shokët e mi kanë qenë… Erdhën të ndihmonin Spanjën republikane. Por disa u vranë. Të tjerë janë në kampe bashkë me atin tënd.

Karmençita i vështronte e lumturuar me dashurinë e vajzës për Mazin. E ndjente se asaj i mungonte prania e të atit.

Ishte e bukur Karmençita, gjithnjë e qeshur dhe me ata gjinj të mëdhenj. Jo rrallë i afrohej Mazit, por ai vetëm i buzëqeshte pa dashur të fillonte një aventurë të re. Mendonte gjithnjë për Eleonorën. Një natë të vonë u ngjit lart dhe ja tek iu shfaq Karmençita me trupin e saj të kolmë.

– Ah, nuk e dija se ishit këtu, – i tha ajo me të qeshur, si të donte të justifikonte që ishte me një fustan nate, të shkurtër çka e bënte shumë sensuale.

– Eja, kam pak kalvados që ka mbetur.

Ai e pa me dashuri dhe e përqafoi duke shtuar:

– Duhet të shoh cepin e çatisë. Më duket se era ka hapur një të çarë.

Karmençita e kuptoi dhe e përcolli me një vështrim të dashur por që shprehte dhe një dëshirë të madhe që të rrinin bashkë.

Në hotel, Mazi merrej me gjithçka: priste dru, shpërndante çarçafët, pastronte, ndizte kaldajën, i vinte dru sobës që kishin vendosur në sallon dhe ku gjithë ditën ngjiteshin pas saj dy pleqtë normandë, Rozhe dhe Katerina, Roberti i vogël çapkën që më shumë rrinte nëpër rrugë sesa në hotel, si dhe Karmençita spanjolle, bashkë me vajzën e saj një kuqse e bukur dhjetë vjeçare që ishte gëzimi i vetëm i atij hoteli. Dukej sikur jeta sillej rreth saj sepse ajo këndonte bukur një këngë të atit të saj që tashmë ndodhej në një kampin e Argeles pranë Pirenejve, ku ishin mijra refugjatë spanjollë që u kishin shpëtuar falangave fashiste të Frankos, por që Franca i mbante të internuar.  Esperanca këndonte:

Con el quinto, quinto, quinto/ con el Quinto Regimiento / madre yo me voy al frente / en la línea de fuego…”[1]

Ishte e gëzuar edhe pse kishte shumë kohë që nuk e kishte parë atin e saj që kishte luftuar në Ebro.

Mazi punonte nga mëngjesi në mbrëmje. Punonte që të harronte. Zonja tashmë kishte një fytyrë të verdhë, meiti. Ishte dobësuar shumë, ndërsa ai punonte që të harronte për të mposhtur dashurinë brenda tij.

* * *

Vera e atij viti ishte e thatë. Ishte viti i dytë i luftës dhe shirat kishin kohë që nuk kishin rënë në ato anë. Gjithnjë një qiell i kaltër, apo i vrenjtur e plot zagushi. Por shiu s’donte që nuk donte të binte. Vetëm gjëmime bombash, topash, kërkëllima armësh, uturima avionësh që mbillnin vdekjen ngado. E megjithatë fshatarët kudo prisnin shiun apo më mirë rrebeshet e qiellit që nuk dukeshin ditë e muaj me rradhë. Thatësira mbretëronte ngado. Madje dhe ujët e liqenit kishte rënë.

Një ditë Mazi kishte shkuar nga liqeni dhe kishte ndalur në breg. Ishte i trishtë dhe ecte kuturu duke parë baltën e liqenit ku tashmë ishin shfaqur rrota makinash, hekura, një biçikletë e vjetër e gjithfarë pirgjesh. Dhe ashtu, duke ecur nëpër breg, papritur pikasi formën e një njeriu përmbys mbi baltë. Po, ishte një djalosh me duart e lidhura pas dhe një gur të rëndë pranë tij Menjëherë e ktheu të mbyturin dhe e njohu. Ishte biri i humbur i zonjës Hubert, të cilin e kishin marrë një natë në prefekturë dhe nuk ishte kthyer më. Sa shumë e kishte kërkuar ajo nënë. Të gjithë e dinin të humbur. E megjithatë ajo shpresonte se një ditë djali i saj do të kthehej. Quhej Adrian dhe ishte një nga njerëzit e Rezistencës. Mazi e pa me dhimbje dhe e tërhoqi nëpër baltë gjer në breg. Pastaj i zgjidhi duart, e hodhi mbi shpinë dhe ashtu bashkë me të u nis drejt shtëpisë së zonjës Hubert, njëqind metra nga hoteli i tyre.

Po perëndonte. Mazi ishte habitur se megjithëse kjo kishte ndodhur në fillim të pranverës, fytyra e tij nuk ishte prishur mesa dukej nga uji i freskët i liqenit.

“Zonja Hubert!” – kishte klithur kur ishte afruar pranë shtëpisë, dritarja e së cilës ishte hapur. Pas pak ajo ishte shfaqur nën dritën okër të diellit në dhe kishte parë Mazin me një njeri mbi shpinë. E kuptoi menjëherë që duhej të ishte djali i saj “Zonja Hubert” – foli Mazi ngadalë drejt asaj figure të ngrirë që nuk arrinte ta besonte vdekjen e djalit të saj. Pastaj një britmë e saj çau qiellin dhe ajo nënë u shemb në tokë, qëlluar nga dhimbja e asaj gjëme të madhe.

Një qetësi e habitshme zotëroi në çast. Dukej se gjithçka nuk pipëtinte në atmosferën përreth, as zhurmat e zakonshme të qytezës, as zogjtë. Mazi bëri përpara dhe hyri në shtëpinë e saj. Disa njerëz që ishin në rrugë hynë menjëherë pas tij se e kuptuan se ishte biri i zonjës Hubert. E shtrinë në divan, ndërkohë që një grua nxitoi të sillte në vete zonjën e shtrirë në dysheme. Pastaj ra nata.

Të nesërmen e varrosën. Pas meshës, në dalje të kishës, zonja Hubert iu afrua Mazit dhe e pushtoi fort duke e puthur në ballë.

– Merci mon petit! Merci Mazi! Ti m’a solle Adrianin tim!

Që nga ajo ditë në qytet e thërrisnin “shqiptari”, “l’Albanais”. Të gjithë e shikonin me admirim. “L’Albanais” kishte një zemër të madhe…

* * *

Atë të shtunë Mazi shkoi në kishë, edhe pse ishte ortodoks nga e ëma dhe ajo nuk ishte kisha e tij. Ishte vetëm. Bëri kryqin dhe u ul në një nga bangot e drunjta të asaj kishe të ftohtë akull. Kisha ishte pothuaj bosh, veç me të afërmit e atyre që ishin vrarë. Ai u lut për disa minuta të tëra, vështroi kubenë, engjëjt-fëmijë dhe kërkoi në imagjinatë fytyrën e asaj fëmije që s’kishte lindur dhe mërmëriti nëpër dhëmbë mëkatin që kishte bërë: “Falmë o Zot për mëkatin, falmë për gjithçka!”… Po, Zoti e kishte dënuar, atë dhe Eleonorën, atë krijesë të pafajshme me atë dashuri të madhe, atë krijesë me fytyrën e vetë Shën Mërisë.

Papritur ndjeu hapa që erdhën nga jashtë. Ktheu sytë nga porta dhe pa një figurë gruaje, në kundra-dritë, që ecte ngadalë, mbuluar me një shall të zi. E ndjeu që u ul në të njëjtën radhë, disa metra larg tij. Kur u ngrit që të ikte, hodhi sytë nga gruaja dhe u habit kur pa fytyrën e Eleonorës që lutej dhe ajo. Ndaloi hapin një çast dhe ajo ngriti sytë. U panë, por nuk folën. Pastaj ai iku drejt asaj drite të bardhë, verbuese, që vinte nga jashtë. Shkoi drejt dritës.

Pikërisht atë natë lindi dhe pela e tyre e re, Rozë. Kishte hedhur shtat dhe ishte mjaft e gjallë. Mazi ndjeu hingëllimat e saj dhe nxitoi drejt haurit. Ishte hënë e plotë. Pas tij rendi drejt haurit dhe Eleonora. Mendonte se mos kishte ngjarë diçka me kuajt. Kur u afrua, pa Mazin që ndihmonte pelën të ngrihej në këmbë. Kafsha shfrynte, hingëllinte me një zë të dobët. Dukej që vuante. Mazi e fërkonte duke i folur:

– Edhe pak Rozë… jepi, do të kalojë. Rozë, bukuroshja ime…

Eleonorë qëndronte e shtangur. Ishte hera e parë që ishte e pranishme në lindjen e një mëzi. Vite të shkuara kur Rozë kishte parë këtë këtë botë ajo kishte qenë në Lion. Më së fundi Rozë shtërzoi me forcë, shfryu fort, nxorri një hingëllimë që shpoi qiejt dhe Mazi priti në duart e tij mëzin që po binte nga trupi i nënës.

Eleonora klithi. Qante, qeshte, drithërohej e tëra.

– Oh, i vogëli im!… – pëshpëriste ajo.

Rozë ishte qetësuar tashmë dhe uli kokën drejt pjellës duke e larë me gjuhën e saj. Mëzi i sapo lindur u drodh dhe shfryu hundët. Ishte në një botë tjetër, të panjohur, në orët e para të jetës, shndritur nga një dritë hëne.

Eleonorë vështroi nga Mazi dhe u mbështet në supin e tij. Qau. Vallë kujtoi shtatzëninë e saj, fëmijën e saj të humbur, pjellën e tyre?…

* * *

Po perëndonte. Jashtë nga dritarja ata pikasën një çast një dritë të bardhë në okër, tepër të shndritshme si të ishte një imazh i ngjashëm me tablotë e piktorit flamand Wermer, kur ai pikturonte qytetin e tij Delf.

Sytë e tij vështronin tashmë portretin e saj, por çuditërisht nuk shikonte imazhin që kishte përpara, por tjetrën, fytyrën e Eleonorës 40 vjet më parë.

Ai u habit me kohën që kishte ikur aq shpejt, vitet, ikur me një shpejtësi marramendëse, thua se koha të mos kishte kufij. Kjo ishte forca e kujtesës, ku koha nuk ekziston më, pasi imazhet mbeten të ngjizura në kristalinën e syrit, pa mundur të shuhen…

– Çfarë po mendon? – i tha pas një heshtje të gjatë.

– Ditët e fundit të luftës, – u përgjigj ajo.

– Ah, ditët e atij ankthi të pafund.

– Parisi sapo ishte çliruar

– … dhe gjermanët largoheshin me shpejtësi. Të kujtohet ushtari i fundit gjerman, ai që qëllonte si i tërbuar mbi shtëpitë, dritaret, kopshtet, me mitrolozin që villte veçse plumba e vdekje? Dukej si një bishë e plagosur.

– Po, më kujtohet, – shtoi ajo. – E kam të gjallë ende fytyrën e tij në mes të rrugës. Zhak e kishte qëlluar nga dritarja e shtëpisë dhe ai ishte shembur. Dergjej aty para hotelit, me këmbët e hapura.

– Ishte një heshtje e çuditshme. Të gjithë kishin ikur dhe askush nuk dilte në rrugë. Gjermanët e fundit e kishin braktisur atje, të vetmuar, në vdekjen e tij. Pastaj ti shtyve derën, dole, dhe pas teje dolën dhe të tjerët nga shtëpitë përreth të shikonin gjermanin e vrarë, si të ishte vrarë më në fund Gjermania naziste. Dhe atë çast, papritur turma klithi e gëzuar: Franca! Rroftë Franca e lirë!

– Po, asgjë nuk është shuar nga ajo ditë, asgjë.

– Pastaj unë e tërhoqa atë dhe e lashë në anë të rrugës që njerëzit të ecnin lirisht. E pikërisht atëherë, një bombë shpërtheu: kisha digjej në flakë. Prifti doli nga kisha me një krahë që i varej, i ishte shqitur nga trupi.

– Ç’kohë e tmerrshme… Por ne i mbijetuam luftës. Të kujtohet mesha e parë e lirisë?

Ai pohoi me kokë, ëmbëlsisht, me sytë e nostalgjisë.

– Ishte e habitshme të shikoje afreskun me Jezunë dhe apostujt e tij që qëndronte ende në këmbë. Sikur e mbante një dorë e padukshme, hyjnore. Edhe tani e dëgjoj psallmën e ndihmësit të abatit që këndonte: “… Nata u thye dhe dita u afrua: le të heqim pra veprat e errësirës dhe të veshim armët e dritës… Amin! Njerëzit përqafoheshin, qanin, putheshin, ishin të lumtur. Ndërsa unë të shtrëngoja krahun me një lumturi të jashtëzakonshme.

Ai e vështroi gjatë, me nostalgjinë e një kohe që i ngjante një përjetësie. E habitshme që ajo kohë po i afrohej tashmë gjithnjë e më shumë. Ishte si ecja e një njeriu në një tunel të gjatë, një dalje nga tuneli në dritën që dukej tutje, larg, ku më së fundi gjithçka shfaqej e përmbytur nga drita.

* * *

Në mbrëmje vonë, pas gjithë atyre kujtimeve, Eleonora i ishte lutur që të qëndronte atë natë dhe të ikte të nesërmen për në Paris. Ai kishte pranuar thjeshtë me një të tundur të kokës edhe pse kishte një dëshirë të madhe të qëndronte. Diçka e çuditshme po ndodhte me të, me vetë kohën. Nga një anë i dukej se fare pak kohë kishte që ishin ndarë që nga koha e pasluftës, ndoshta dy-tre vite, dhe nga ana tjetër i ngjante sikur po rijetonte një jetë të dikurshme, gjithë ato vite lufte e dashurie, rininë e tij, ndarjen, moskthimin në Shqipëri, humbjen e dëshirës për jetën dhe fillimin pastaj të një jete tjetër, monotone, mbushur me gëzimin e punës, shëtitjet djaloshare dhe atë dashuri të madhe, ajrore, që i qëndronte gjithnjë ndezur, një lloj prushi që sa herë trazonte hirin e asaj kohe të shkuar, ai shikonte se thëngjijtë ishin gjithnjë të ndezur. Dhe atëherë një dëshirë e madhe e kapte të nisej, të shkonte atje, ta rishihte, veç disa çaste dhe të kthehej sërrish. I dukej vetja si dikush tjetër, si një aktor që interpretonte jetën e tij dhe ai e shikonte pastaj si një spektator, mbyllur në vetveten e tij. Shpesh pyeste veten se nëse ai fëmijë i tyre do të kishte jetuar cili do të ishte fati i tyre? Sigurisht jeta e tyre do të ishte tjetër dhe ai fëmijë do të ishte ëngjëlli i tyre. Ata do ti kapërcenin të gjitha sfidat e kohës, ashtu siç i kapërcen gjithnjë një dashuri jo e zakontë.

Ishin ulur të hanin darkën në sallon. Eleonora ndihej e lumtur. Sikur ecte majë gishtave. Ah, Eleonora, si një flutur, ashtu si në ditët e dikurshme të dashurisë.

Kishte nxjerrë servisin e bukur të Sevres dhe e kishte vendosur në tavolinë. Po kështu dhe një shishe verë.

– Një verë disi e veçantë, – i tha e gëzuar ajo, – një “Mouton – Montrachet”.  Kishte mbetur në qilar.

Ai e mori në duar, vështroi etiketën dhe e ngriti pak ta shikonte më mirë në dritën e llambadarit. Ishte një e kuqe e shndritshme.

– Në hotel “Ritz” një verë të tillë, ne e shërbenim shpesh. Viti 1967 është një vit i veçantë për “Mouton – Montrachet”. Sigurisht, kushtonte… një verë veluri.

– Ke punuar në “Ritz”?

– Po. Kur shkova në Paris me ndihmën e një mikut tim shqiptar, fillova të punoja në një restorant në “Gare de l’Est”. Flija në papafingon e një hoteli të vjetër bashkë me dy emigrantë shqiptarë. Vitet kalonin të trishta, por fati më ndihu. Një mjek shqiptar që kishte qenë në luftë në frontin e Reims, njeri me influencë, kishte një mik në hotel “Crillon” dhe më angazhuan aty. Në fillim punoja për furnizimet e hotelit, pastaj si kamarier. Më vonë nisa punë në hotel “Ritz”. Atje shërbeva për 20 vjet me rradhë. Isha në bar. Mbaj mend që i kam shërbyer dhe gjeneralit De Gol. Gjithë bota aristokratike vinte në “Ritz”. Aty kanë qenë Heminguei, Çurçill, amerikanët e mëdhenj… Ke qenë ndonjëherë në “Barin Heminguei”, në Ritz?

– Jo, – tha Eleonorë, e lumtur me ato çka dëgjonte.

– Gjatë fundit të luftës, në atë bar Heminguei shkruante artikujt e tij. Ishte korrespondent lufte pranë ushtrisë amerikane. Kur Parisi u çlirua, Heminguei me kompaninë e tij kishte zbarkuar nga të parët në “Hotel Ritz” dhe bashkë me disa ushtarë hyri madje dhe në qilarin e verërave të hotelit. Barmani plak më ka treguar për atë ditë historike. Hapnin shishet e verës dhe festonin lirinë, çlirimin…

– Histori e këndshme!

– Aty, në atë bar janë dhe makina e vjetër shkrimit si dhe fotografitë e Hemingueit duke shkruar. Por unë nuk arrita dot ta takoja shkrimtarin amerikan. Ai nuk u kthye më në Paris. Aty dhe dola në pension. Isha shefi i shërbimit të bar-restorantit. Kur ika, më dhanë dhe një diplomë, por ah, ajo kohë ka shkuar… Kujtime që më dhembin.

Ai e hapi shishen, i mori erë, hodhi verën në dy gotat e kristalta dhe u ul përballë saj. Pastaj u kujtua dhe u ngrit. Nga bufeja pranë mori dhe një gotë tjetër. Ajo e vështroi e habitur. Përse vallë? Ai u kthye dhe e vuri anash tyre. Pa fjalë e mbushi me verë. Ajo mbylli sytë, e kuptoi dhe menjëherë u drodh. Po, Mazi s’kishte ndryshuar. Ishte po ai, shqiptari, besniku i tyre… Një gotë për kolonelin.

Trokitën gotat pa mundur të uronin për diçka. Ai kishte ardhur të ngushëllonte për Sharlin. Megjithatë atmosfera aty nuk i ngjante aspak zisë. Fytyra e saj ndriste nga gëzimi për ardhjen e dëshiruar të mikut të vjetër.

– Të kujtohet? Ishte vjeshtë kur ike.

Ajo zgjati dorën dhe preku gishtërinjtë e tij.

Eleonora u drithërua përsëri. Ai mori gotën e Sharlit dhe piu një gllënkë… Vera e kolonelit. Pastaj e shtyu gotën ngadalë, me gishtërinj, drejt saj që dhe ajo të pinte nga ajo gotë.

– Sharli do ishte gëzuar po të të shikonte këtu.

– Po, e besoj… Ai më donte dhe unë e doja atë.

– Për Sharlin!

Ajo e mori me të dyja duart. E shtrëngoi, sikur të mbante Sharlin në dy duart e saj.

– Po, për Sharlin!

Dhe e piu ngadalë verën e mbetur në gotë. Pastaj e lëshoi kokën prapa duke mbyllur sytë. Ç’mendonte vallë?…

Papritur ajo u ngrit dhe nga sirtari i një komodine aty pranë nxori një album të vjetër fotografik. E hapi dhe ia vuri përpara.

– Është fotografia e vetme që kam nga ty… E kam ruajtur. E kam vështruar mijëra herë dhe kam pyetur veten se ç’bëhej me ty, ku ishe, a ishe i lumtur? Kujtoja se një ditë ajo fotografi do të ishte si qindra fotografi të tjera që ruajmë nga e kaluara jonë, por jo… Ishte e pamundur të të harroja!

– Edhe unë Eleonorë…

Dhe pas një heshtjeje të shkurtër, ai shtoi:

– Vite lufte që s’mund të fshiheshin…

– Vite dashurie…

Ai e pa në sy me dashuri dhe menjëherë e ktheu gotën e tij. Donte të pinte, të harronte apo të kujtonte? Kushedi!?

– Nuk ishte faji ynë! – tha ajo.

– Ishte faji i luftës!… Ne bëmë atëherë një pakt. Atë natë të thashë: vetëm nëse Sharli nuk do të kthehet nga lufta, ne do mund të jetonim bashkë.

Ajo i vuri dorën në buzë. Donte që ai të heshtë.

– Po, ne menduam se Sharli ynë i shtrenjti nuk do të kthehej më, – përfundoi ai.

Ajo pohoi me kokë.

– Ndër ata miliona të vrarë, Sharli mrekullisht mbijetoi!

Ndjeu dhimbje. Madje një lloj turpi. Vallë ajo kishte dashur që ai të vritej? Jo, jo… në asnjë mënyrë. Po çfarë atëherë? Thjeshtë të mos vinte, apo të vinte më vonë, kushedi kur…

Ai gjithnjë e kishte dashur. Do ta donte gjithnjë. Ai dhe Sharli, që të dy, sikur ishin ngjizur në të njëjtën figurë, në atë të një burri të krijuar prej atyre të dyve dhe që donin të njëjtën grua.

– Pauvre Sharl! I mjeri Sharl! – pëshpëriti ajo dhe ktheu sytë nga fotografia që ishte në murin e sallonit.

– Notre cher Sharl! Sharli ynë i shtrenjtë! – shtoi ai.

– Ikjen tënde e vuajta shumë. E pamundur të jetoja gëzimin për kthimin e Sharlit. Ai përpiqej të bënte gjithçka që të më gëzonte. Por unë doja të isha vetëm, e mbytur në trishtin tim. Shpesh ikja nga shtëpia, kuturu. Vetëm natyra më qetësonte, vetmia. Aty përjetoja një jetë tjetër, imagjinare, jetën me ty. Sytë e tu, trupin tënd, gojën tënde, fjalët që më thoshe. Mbyllja sytë dhe dehesha me ty. Jo rrallë shkoja në liqen, në një cep disi të fshehtë, të futur. Xhvishesha e tëra dhe lahesha, si dikur me ty. Ishte e vetmja mënyrë të mbijetoja. Vuaja, vuaja tmerrësisht. Sharli e kuptoi pse unë vuaja. E dinte që vuaja për ikjen tënde. Më vinte keq për të. Lutesha në kishë. Por unë nuk arrija dot ta ngushëlloja. Përpiqesha ta largoja hijen e trishtit, por e pamundur. Pastaj, me kalimin e muajve, stinëve, viteve, shpirti im u mësua me atë ndarje. Më dukej sikur jetoja në një botë të ftohtë ku diejtë nuk ngrohnin më, nuk digjeshin më. Dhe pikërisht atëherë e kuptova se unë nuk qaja dot më. Lotët më ishin tharë.

Ajo ndaloi dhe mori frymë thellë. Ishte një gjendje e çuditshme malli, gëzimi, dhimbjeje, pengu e trishti bashkë, e ajo kohë dukej se i rëndonte me një peshë të jashtëzakonshme mbi gjoks.

– … Që atëherë nuk mbaj mend të kem qarë. Ishte e tmerrshme të mos kesh lotë, lotë gëzimi apo dhimbjeje, të të vdesin të afërmit dhe të mos mundesh të qash. Sytë e mi u ngjanin liqeneve të shterrur. Doja të klithja, të ulërija për të nxjerrë lotët e mia të gjithë asaj kohe lëngimi. Nuk qava as për vdekjen e nënës dhe babait tim, as për vdekjen e Sharlit. Kjo ishte e tmerrshme, sikur të isha një qenie shkretëtire.

Mazi mbushi gotat përsëri. Vështroi verën në gotë dhe shkëlqimin e atij lëngu dehës që e mrekullonte gjithnjë. E mbajti një çast gotën në dorë. E tundi. Vera vinte ngadalë brenda faqeve të kristalta duke lënë një gjurmë të lehtë. Kujtesa!

– Kur Sharli vdiq, mendova të të njoftoja, por pastaj hoqa dorë. Isha e zemëruar me ty… Në fillim kujtova se do ishe kthyer në Shqipëri, në vendin tënd, por si duket ngjarjet kaotike…

Ai heshti një çast i menduar.

– Vështirë të qëndroja. Nuk më pengonte ajo që ai vend ishte i trazuar, në kaos dhe në një gjendje dëliri, jo… Me atë vend më lidh gjaku, fëmijëria ime. Por martesat tona atëherë bëheshin nga familjet, pa dashuri. Mjaftonte të jepnin fjalën baballarët tanë tek njëri-tjetri. Më kujtohet si tani dita e martesës. Gruaja ime atëherë jetonte në një fshat tjetër, në një faqe mali. Kur e sollën në shtëpi na hodhën oriz dhe nëna i ngjeu buzët me mjaltë.

– Mjaltë? – u habit ajo.

– Ashtu ishte zakoni, që nusja të ishte gojëmbël.

Eleonora buzëqeshi.

– E habitshme!… Po oriz, pse?

– Që të kishim shumë fëmijë.

– Ah, zakone të bukura.

– E kisha parë veçse dy-tri herë dhe nuk e njihja. Nuk e dashurova. Më kujtohen si tani këngët e asaj dasme, rakia që pihej, dollitë. Nëna ime vinte rrotull si një flutur… Gjashtë muaj më vonë u nisa për në Francë, për në minierat e Sent Etienit. Një administrator francez kishte ardhur në Përmet e Berat dhe mblidhte puntorë që ti niste drejt jugut të Francës, përmes Marsejës. Dhe unë shkova bashkë me një grup prej 50 vetësh. U nisëm me një anije nga porti i Durrësit bashkë me Sotirin, shokun tim. Kështu, një jetë tjetër nisi për mua… Dashurinë e njoha vetëm me ty.

Mazi ktheu gotën përsëri. Po i shijonte kjo verë trazuar me kujtimet e një kohe tjetër.

– Të kujtohet dita e çlirimit? – tha papritur Eleonora.

– Ah, – pëshpëriti ai me një ëndje të madhe dhe kujtoi atë ditë të paharruar.

Po, iu kujtua ajo ditë kur njerëzit dolën dhe përqafonin njëri-tjetrin. Kishin dalë dhe Rozhe me Katerinën, pleqtë normandë që gëzonin si fëmijë… Karmençita, Esperanca, «Gavroshi» i hotelit që më së fundi ishte shfaqur sërish, oh, ç’gëzim i madh! Karmençita e mbështolli Mazin me krahët e saj të fuqishme dhe e puthi në buzë… Një puthje e dëshiruar prej kaq kohësh, e megjithatë ishte puthja e lirisë, e çlirimit, e fundit të luftës. Pastaj ishte Esperanca që e përqafoi si të ishte ati i saj. Kur e pa atë puthje, Eleonora qeshi me vete. E kuptoi dëshirën e gruas tjetër, por dhe atë çast të papërsëritshëm të gëzimit të asaj dite të shënuar… Bëri një hap, dy, iu afrua ngadalë, e pa me një dëshirë të madhe ngadalë dhe i puthi sytë. Njerëzit e Rezistencës mbushnin rrugët. Një muzikant rruge kishte marrë harmonikën e tij dhe kishte nisur një muzikë të gëzuar. Njerëzit filluan të kërcenin. Ah, ç’dans… sikur ata njerëz nuk kishin kërcyer kurrë. Mazi qeshte, se s’dinte të kërcente. Ai ndiqte hapat e Eleonorës dhe vazhdonte të qeshte me këmbët që i ngatërroheshin. Ishte i lumtur… ishte e lumtur. Dikush me një damixhan të madh në rrugë u shërbente njerëzve verë. Pinin me të njëjtën gotë dhe thërrisnin për Francën, për lirinë, për jetën.

Në mbrëmje ata u ngjitën në dhomë. Mbante mend se ishin si të dehur, me verën dhe lirinë. Ja pra që mund të deheshe dhe nga liria. Harroi premtimin e kolonelit, harroi gjithçka, fëmijën e tyre të humbur, gruan që e priste tremijë kilometra larg në atë vend të humbur. Harroi gjithë botën… Eleonora hoqi këmishën e saj të bardhë qëndisur me dantellë dhe ia flaku në fytyrë. Mazi qeshte, dhe donte ta kapte por ajo i iku nga duart dhe ngjiti shkallët lart. Ai e ndoqi, ndërkohë që ajo u hodh në shtrat duke hapur krahët. Priste ëngjëllin e saj. Donte të bënte dashuri. Ishte e dëshiruar, drithërimë e gjallë. Eja, i thoshte ajo me sytë e saj. Eja pëllumbi im. Dhe Mazi e pushtoi. Si mos ta gëzonin këtë ditë të shenjtë të lirisë. Ishte një kërleshje e habitshme, e etur, e lëngësht, drithëruese, me rënkime të lehta, të ëmbla, një kërleshje e dy trupave që tashmë ishin bërë në një, që pulsonin fort, gjer në ekstazën e tyre. “Ma douce chérie!” – pëshpëriste Mazi, “Mon amour à moi!”[2] – pëshpëriste ajo. Dhe ai udhëtonte me buzët e tij mbi trupin e saj. Puthte zverkun, kurrizin, barkun, kofshët dhe këmbët e saj, gishtërinjtë dhe pastaj ngjitej sërish në atë udhëtim dehës mbi atë trup të brishtë, me afshin e nxehtë, aromat dhe gjithçka të bukur të një trupi në ekstazë.

Pastaj ata u lëshuan dhe humbën në një kënaqësi hyjnore…

Ishte një kohë jashtë kohës. Ishin jashtë vetvetes…

Dhe tani kaq vite shkuar, ai, i pëshpëriti lehtë:

– Të kujtohet?

– Çfarë, – përsëriti ajo pa e ditur se çfarë duhej të kujtonte, pasi kujtimet ishin të pafundme.

– Kënga e Margaritës që kënduam atë natë… ose më mirë kënga e Eleonorës.

Ajo qeshi. I mori pëllëmbën në dorën e saj dhe e lëmoi lehtë, ëmbëlsisht.

– Po, ti këndoje këngën e Eleonorës!

Dhe ajo nisi të mërmërisë ngadalë atë këngë të tyre, që tashmë po e këndonte si të ishte një ninullë:

Më jep zemrën tënde Eleonorë…”

Ajo kishte vënë kokën në supin e tij. Mendonte. Pastaj ktheu kokën nga ai dhe e pa që diçka kujtonte.

– Çfarë po mendon?

– Rozhenë dhe Katerinën.

– Ah, miqtë tanë të mirë. Pas luftës ata nuk deshën të ikin nga hoteli. Në fillim vdiq Katerina. Kjo vdekje e helmoi të shkretin Rozhe. Një muaj më pas, ai u shtri dhe vendosi të mos ngrihej më. Donte të vdiste.

– Ashtu?

Ajo tundi kokën dhe vazhdoi.

– Nuk donte të hante. Pinte vetëm ujë. Më kot Sharli u mundua që ai të hiqte dorë nga veprimi i tij, por ishte i vendosur… “Nuk kam pse jetoj më”, thoshte ai. Duhet të nxitoj të takoj Katerinën. Dy netë para se të vdiste më fliste për filozofin Didero. E kishte për zemër. Dhe atë natë më foli për dashurinë e akademikut me Sofi Volar… Më foli për letrat që Didero i dërgonte Sofisë. Dhe një letër të fundit, pasi ajo kishte vdekur, ku ai shkruante se kur unë të vdes, grimcat e trupit tim do të lëvizin nën dhé dhe do të kërkojnë të bashkohen me grimcat e tua…  I shkreti Rozhe!

– E pabesueshme.

– Po… Atë e varrosëm pranë Katerinës, në të njëjtin varr, në varrezat tona.

Mazi rikujtoi atë figurë simpatike, thatime por të një karakteri të fortë, me atë ballin e lartë dhe dy sy të kaltër. Po, Rozhe kishte qenë një njeri i mrekullueshëm… studenti i dikurshëm i filozofisë. Historia e tij kishte qenë e veçantë. Në vitin 1914 atë e kishin mobilizuar si gjithë të tjerët për ta çuar në front… Iu kujtua ajo natë vere kur duke pirë nga një kalvados me të në taracën e hotelit, në një natë plot yje që s’kishte asgjë të përbashkët me luftën e tmerrshme, ai i tregonte ngadalë për jetën e tij, dashurinë për Katerinën dhe ditën që do të shkonte për në front. Katerina e kishte përcjellë gjer në stacionin e trenit në Gare de l’Est duke e puthur me lotë në sy. Plot turfullimë treni ishte nisur drejt Lindjes. Ndarja e tyre kishte qenë e hidhur. Pastaj erdhi lufta në llogore, bombardimet, uturimat e avionëve, korridoret sanitare, prozhektorët e mëdhenj, alarmet, sirenat, të plagosurit, të vrarët që i varrosnin në kodrinat e vdekjes. Kështu kishte shkuar ai vit. Shkruanin letra. Një plagë që kishte marrë në këmbë ishte mbyllur. Pastaj erdhi beteja pranë Marnës. Një betejë e tmerrshme.. “Atë natë, – i kishte thënë Rozheja, e kuptova se kjo nuk ishte lufta ime. Nuk doja të luftoja më. Përreth kisha me qindra të vrarë, madje dhe dy shokët e mi të llogores. Këto vrasje më dhembën shumë. Ngado pashë shkatërrimin e madh dhe vdekjen që kishte pushtuar shpirtin njerëzor. Po, lufta ishte një e keqe e madhe, ajo nuk ishte lufta e njeriut të thjeshtë, ajo ishte lufta e gjeneralëve… Mbaj mend që në mesnatë kapiteni ynë klithi britmën e fitores. Kishim fituar. Nata ushtoi nga thirrjet e ushtarëve, pro unë nuk klitha. Hodha armën dhe u ktheve mes atyre mijra të vrarëve. Ecja duke hedhur helmetën, brezin me granatat, xhaketën, ecja ngadalë mes të vrarësh në atë fushë të vdekjes…”

Pastaj atë e kishin arrestuar dhe e kishin çuar në gjyqin ushtarak si dezertor. I ati kishte patur disa të njohur në shtabin e ushtrisë dhe atë nuk e pushkatuan. E burgosën. Gjithçka kishte marrë fund për të: studimet, jeta e rinisë, e ardhmja. Por jo dashuria për Katerinën. Dhe ajo e priti gjatë shumë viteve. Dhjetë vjet më vonë, ai doli nga burgu dhe ata u martuan. Që të dy e urrenin luftën dhe ikën nga qyteti i vogël, pasi shumë prej banorëve e quanin ende “dezertor”. Por aq u bënte, dashuria e tyre kishte mbijetuar…”


[1] «Me të pestën, të pestën, të pestën /me Regjimentin e Pestë / po shkoj nënë / në vijën e parë të zjarrit…”

[2] “E ëmbla ime e shtrenjtë!”… “Dashuria ime, ti e imja!”

[2] “E ëmbla ime e shtrenjtë!”… “Dashuria ime, ti e imja!”