In Memoriam – Në ditët e kujtesës

Vergessen Sie nicht!… Të mos harrojmë!

In mémoriam Josef Jakoel!

Parmbrëmë në kanalin televiziv të «France 2″ mjaft i prekur po ndiqja një intervistë të një vajze izraelite, të cilën në moshën 18 vjeçare e kishin çuar në kampin e Aushvitzit. Kishte qenë një vajzë mjaft e bukur, por bukuria e saj nuk ishte prishur edhe pse tashmë ishte gati 90 vjeçare. Ajo tregonte qetësisht, madje këndoi dhe këngë gjermane të kampit, duke kujtuar ato vite të dhimbshme dhe ditën kur «SS»-ët e kampit i kishin kërkuar nëse dinte t’i binte fizarmonikës, meqë ata kishin vendosur të ngrinin në kamp një grup muzikor që tu binte veglave kur kontigjentet e të internuarve të zbarkonin nga vagonët dhe të mos dyshonin se po dërgoheshin drejt e në furrat e gazit. Dhe ajo ishte përgjigjur «po», edhe pse kurrë në jetën e saj nuk e kishte prekur fizarmonikën me dorë. Dinte veç disa pjesë në piano. Dhe kështu, në ditët e ardhme, ajo i binte fizarmonikës dhe qante, duke ndjekur ato rradhë të pafund të mjerësh, që vinin nga e gjithë Europa e që nuk e dinin se pas pak ata do të shndëroheshin në atë tym të zi që ngrihej nga oxhakët e lartë të kampit dhe tretej tutje në thellësinë e horizontit.

Imazhet e tregimet e kësaj gruaje, më kujtuan fytyrat e atyre shqiptarëve 30 vjet më parë u xhiruan në filmin dokumentar Të mos harrojmë, me skenarin e shkruar nga unë dhe miku im Nexhati Tafa dhe të realizuar nga regjisori Esat Musliu. Ishin ata shqiptarë që kishin qenë në Mathausen dhe në kampet e tjera të Gjermanisë e që dhjetra vite më pas dëshmonin për tmerret e asaj lufte barbare dhe shokët e tyre që nuk u kthyen më. I takuam ata në Tiranë, në Durrës, Kavajë, Vlorë, njerëz që përshkruanin kalvarin e tyre nga Durrësi dhe rruga drejt Shkupit, Serbisë dhe kampeve të përqëndrimit ; njerëz që ende e dinin përmendësh numrin e tyre të kampit në gjermanisht, njerëz që kishin mundur të mbijetonin në ato kampe kur vdekja përgjonte çdo çast, njerëz që edhe me vdekjen përballë nuk e kishin humbur shpresën se një ditë do të jetonin sërrish, do të qeshnin, do dashuronin, do të ndërtonin një botë të lirë ashtu siç e ëndërronin ata, një atdhe të përbashkët të lirisë dhe humanizmit. Ishin njerëz të zakonshëm dhe utopistë siç ishte Kozma Nushi, njerëz të një populli të pushtuar e të vrarë, ishin shokët e 133 shqiptarëve nga Shqipëria e Kosova që kishin lënë hirin e tyre në konturet e Mathauzenit si Xhevdet Doda, Abdulla Tabaku, Dervish Hoxha, Azem Toska, Fadil Alushi, Pandeli Nando, Vlash Kuko e shumë të tjerë, bashkëkombas të atyre që punonin në guroren e vdekjes, ku me gurët e rëndë ngjisnin ngadalë 186 shkallët e asaj gurore që i ngjante një varri të madh. Po, atje ishte zhdukur, mes flakëve dhe habisë, motra e mikut tim të paharruar Josef Jakoel, që në Tiranë mbante ende peshën e pengut të madh. Para se të ikte në Tokën e Shenjtë, Josefi më thoshte : «Të më thahet krahu nëse harroj Shqipërinë»… dhe ai shkoi të flerë në atë tokë të Abrahamit, të flinte me të dy krahët e tij rënë njëri mbi tjetrin. Pikërisht ai dhe filmi «Të mos harrojmë më kujtojnë sot dhe poezitë e poetit hebre Paul Celan, një nga poetët modernë të shekullit XX, i cili nuk e çoi gjer në fund itinerarin dhe aventurën e tij poetike, pasi goditja e kampit të përjetuar kishte qënë aq e madhe, saqë ai nuk mundi ta përballonte më dhe e vetmja mënyrë për të shpëtuar nga ato makthe ishte vetvrasja.

Paul Celan apo tango e vdekjes

Në fillim ishte një «tango e vdekjes». Pastaj, ndoshta ai dëgjoi fugat e Bahut dhe titulli i poezisë madhore, bashkë me “qumështin e zi” u quajt Fuga e vdekjes. John Felstiner, biografi më i njohur i Paul Anstel apo sipas anagramës së mëvonëshme Paul Celan, duke kërkuar rrjedhën e burimit të kësaj poezie, një nga më të dhimbshmet e simboliket e poetit të madh, zbuloi se në kampet e shfarosjes në Lublin-Majdanek, një orkestër çifute ishte detyruar të interpretonte tango, ndërkohë që të dënuarit shkonin drejt punës së detyruar apo në dhomat e gazit për të mos u kthyer më. Madje një orkestër tjetër hebrenjsh interpretonte një pjesë muzikore të një kompozitori latino-amerikan të quajtur Tango e vdekjes në kampin Janowska pranë Czernovitz, qytet që Celan e njihte mirë. Ja pse në fillim, në vitin 1945, kjo poezi që titullohej Tango e vdekjes, u botua më pas me këtë titull në Bukuresht, në vitin 1947, në një përkthim rumanisht. Nuk dihet si ndodhi, por ndoshta nga tingëllimet e muzikës dhe fugat e Bahut që në një përmbledhje të tij poetike të botuar në vitin 1948, në Vjenë, poezia u quajt Todesfuge apo Fuga e vdekjes. Për Celan, tango e dikurshme u kthye gradualisht në një fugë mortore që mbartëte mbi vete miliona jetë njerëzish. Ishte pikërisht kjo poezi që do të identifikonte gjithë qënien poetike të Paul Celan gjatë gjithë ekzistencës së shkurtër të jetës së tij, sepse vetë Celan ishte një ngjizmë e një fuge me një psallmë të vjetër hebraike, një ngjizmë e gjuhës së hebreut të shkrumbuar në tymin e krematoriumit me gjuhën gjermane të tij, pasi siç thotë dhe George Steiner, një nga studjuesit më të mirë të poezisë së Celan, lidhur me gjuhën e tij, “gjuha gjermane është ndoshta e vetmja përmes së cilës mund të depërtojmë në enigmën e Auschwitz-it, dm.th. duke shkruar “nga brenda gjuhës së vdekjes”. Po, Fuga e vdekjes e Celan të ngjan me një psallmë moderne dhe biblike njëkohësisht, ajo është një poezi asociative, pasi aty bashkëshoqërohen mitet dhe tregimet e Testamentit të Vjetër me apokalipsin nazist, jeta dhe vdekja. Eshtë Gjermania e “flokëve të artë të Margaritës” së Gëtes dhe e hebresë së bukur me flokë të zeza, princeshës së Kantikës së Kantikëve, vajzës Sulamit, e cila për poetin është vajza me flokë prej hiri… prej hiri të bëra shkrumb. Brënda Todesfuge është “nata e kristaleve” dhe tymi i krematorëve me sy e ëndra të shkrumbuara. Miliona ëndrra dhe sy, bashkë me «qumështin e zi», të cilin poeti e provoi në ditët e errta të jetës në kamp. Në 50 vjetorin e “Natës së kristaleve”, të natës kur filloi progromi anti-semit në Gjermani, Fuga e Vdekjes u recitua në Bundestag. Vargjet e Margaritës dhe të Sulamit-it pikëlluan në ngjizjen e kujtesës. Të lexosh sot Fugën e Vdekjes, do të thotë të qash përsëri, do të thotë të të rrënqethet trupi dhe të të çahet shpirti. Do të thotë të mallkosh dhe të mërmëritësh këngë zije. Të fshish lotin, lotin-kristal si të “natës së kristaleve”.

Paul Celan shkruan se ata hapnin një varr në ajër, një varr në qiell, “In der Luft”, i vetmi varr që mizoria njerëzore kishte rezervuar për ta. Todesfuge është për poetin si një këngë e vjetër hebraike për humbjen e prindërve të tij në kampet e shfarosjes. Një mik i poetit kujton faktin që Celan i kishte treguar se kur ishte i ri, në kamp, atë e kishin ndarë nga nëna dhe i ati, dhe se kur kishte dashur përmes telave me gjëmba të prekte dorën e atit të tij, dhëmbët e një roje gjermane e kishin kafshuar dhe nga frika ai nuk kishte tentuar më ta prekte atë dorë të zgjatur të tij. Ajo dorë e tërhequr, ai peng i madh, do ta bënte atë të vuante gjithë jetën, pasi i ri siç ishte, ai nuk kishte dashur ta besonte se prindërit e tij nuk do të ktheheshin më. Vargje të afërta me Todesfuge ai i kishte shkruar që në vitin 1944, atëherë kur lufta ende nuk kishte mbaruar:Bëjmë një varr dhe vazhdojmë të vallzojmë…bjerini ëmbëlsisht arjes së vdekjes, thotë zoti gjermanqë si një brymë shkon nga një vend në tjetrindhe në mbrëmje kur muzgu vjell gjakduke ripërtypur hap gojën time të vrarënë qiell gërmojmë një shtëpi për të gjithë, të gjërë si një arkivol, të ngushtë si ora e vdekjes…”Paul Celan nuk mundi ta mbante barrën e tmerrëshme të shkatërrimit, nuk mundi ta mbyllte brënda vetes plagën e popullit të tij, nuk mundi ta largonte imazhin e tymit të zi që ngjitej nga oxhaqet e ngrira nën dëborën e pistë. As mërmërimën e këngës në jidish. A nuk thoshte ai që “ora e krijimit të poezisë nuk dihet, ajo është në errësirë?” Një natë plot yje, nga ura Mirabeau, ai fluturoi si në një tabllo të Chagall dhe u hodh dhe humbi në ujrat e Senës, të cilat reflektonin një qiell të yjëzuar. Ndoshta ishte ai qiell që ai kërkonte për të paqëtuar shpirtin e tij pas aq aq ditësh e netësh të panumurta ku krematorët lëshonin në qiellin e vrarë tymin e zi… —-Ja çfarë shkruante ai në “Fuga e vdekjes” :—-“Qumështin e zi të agut ne mbrëmjeve e pijmëe pijmë në mesditë dhe mëngjeseve, dhe netëve e pijmë ne pijmë dhe pijmëhapim një varr në qiell ku s’je i shtrënguar Një njeri banon në shtëpinë që luan me gjarpërinjtë dhe shkruanshkruan kur bën errësirë në Gjermaninë e Margaritës flok’artëshkruan dhe shkon para portës së saj, ku yjet përshkëndrijnë dhe ndjell qentëai u klith hebrenjve të tij e hap një gropë në tokëhajde luani tani urdhëron ai, këndoni e kërceni Qumësht i zi i agut ne të pijmë netëvetë pijmë mesditave e mëngjeseve, të pijmë mbrëmjevene pijmë dhe pijmëNjë njeri banon në këtë shtëpi, ai luan me gjarpërijtë e shkruanshkruan kur bije nata në Gjermaninë e Margaritës flok’artëe flokëve të tua prej hiri Sulamitne hapim një varr në qiell ku s’je i shtrënguarJu atje më thellë gërmoni klith ai,dhe ju te tjerët këndoni dhe luani,ai kap hekurin në brezin e tij dhe e tund – sytë e tij janë blubelat më thellë në tokë dhe ju të tjerët luani e kërceniQumësht i zi i agut, ne të pijmë netëvene të pijmë mesditave dhe mëngjeseve të pijmë mbrëmjeve ne pijmë dhe pijmëNjë njeri banon shtëpinë e Margaritës flok’artëE flokëve të tua prej hiri Sulamit ai luan me gjarpërinjtëLuani më ëmbël vdekjen klith ai, vdekja e zotit të GjermanisëMe një timbër violinash më të zymtë klith ai dhe ju atëherë në tym do ngjiteni, në qiellnjë varr do të keni ndër re ku shtrënguar nuk jeQumësht i zi i agut ne të pijmë netëvetë pijmë mesditave – vdekja është një zot i Gjermanisëne të pijmë mbrëmjeve dhe mëngjeseve, ne pijmë e pijmëvdekja është një zot sy-kaltër i Gjermanisë me një plumb të godet drejt e në shenjënjë njeri banon shtëpinë e Margaritës flokë’artëlukuninë e qenve ndërsen mbi ne dhe një varr na ofron në qiellai luan me gjarpërinjtë dhe ëndërron vdekja është një zot i Gjermanisëflokët e tua të artë Margaritëflokët e tua prej hiri Sulamit ».————-L.R.Nje poezi qe i kam kushtuar Paul Celan ne vellimin poetik “Territoret e shpirtit”———–«Todesfuge» recitohet në Bundenstag——- In memoriam për Paul Celan——Në përvjetorin e «Natës së kristalit» Fuga e vdekjes u recitua në BundenstagTodesfuge… e kënduar nga Paul Celanme vargjet e Margaritës e të Sulamitqë pikëlluan në ngjizmën e kujtesës.Ku është qumështi yt i zi Celanai i kampit të makthit të madhqumështi për vajzën me flokë prej hiringa shkrumbi i zjarrit universal?Ku janë ëndrrat e tua të përcëlluara pleksur me një fugë të Bahut dhe një psallm hebraikputhur bashkënë telat e ftohtë të Dachaut, Aushvitz, Mathausen…?Të lexosh sot «fugën» tënde Celan,do të thotë të qash përsëritë rrënqethesh dhe të të çahet shpirtisi shegë e hapur mes hirit të zi ku gjaku është mpiksur,do të thotë të mallkosh endedhe të mermëritësh këngë zie,të fshish lotin e përcëlluar të «Natës së kristalit»I ëmbli Celan,ti nuk e mbajte dot barrën e tmerrshme të shkatërrimitdhe nuk mund ta dëgjoje më ehon e apokalipsit,barrën e tmerrshme të humbjes së prindërve,atë dorë të atit që tu zgjatdhe që ti s’munde ta prekje dot,nuk munde t’i harroje oxhaqet që villnin qumështin e zi…Një natë plot yje, mbi Seine, nga ura e gurtë Mirabeau,atje ku Apollinaire me kohë kishte shkruarnë shtroje vargjesh, dashurish të harruara,ti fluturove si në një tablo të Chagallnë kërkim të prindërve të tu.Todesfuge u recitua dje në Bundestagndërsa unë dëgjoja ende dënesën e Seine-sdhe 40 vjet më pas…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *